EVLÂD-I FÂTİHÂN'A TABİ SELANİK SANCAĞI KARACAOVA (KARACAABAD) BÖLGESİNDE TÜRK İSKÂNI VE DEMOGRAFİK YAPI
Bu çalışma; Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemi boyunca Karacaova bölgesinde gerçekleştirilen Türk ve Müslüman iskânını incelemektedir. Araştırmanın amacı; bölgedeki demografik ve kültürel yapının tarihî gelişim sürecini ortaya koymak, özellikle Osmanlı iskân politikaları çerçevesinde Karacaova’nın nasıl Türkleştirildiğini ve İslamlaştırıldığını arşiv belgeleriyle destekleyerek sunmaktır.
1. Bizans Dönemi ve Erken Türk Varlığı (11–12. Yüzyıl)
Karacaova (Moglena) bölgesi, 11. yüzyıldan itibaren Bizans kroniklerinde Peçenek ve Kuman boylarının yoğun olarak yerleştiği bir coğrafya olarak geçmektedir¹. Dönemin önemli kaynaklarından Anna Komnene² ve Zonaras³, Moglena bölgesindeki bu Türk topluluklarının varlığını açıkça kaydetmektedir. Ünlü tarihçi Akdes Nimet Kurat da Osmanlıların 14. yüzyılda bölgeye ulaştığı sırada, bu toplulukların Türk kimliklerini hâlâ korumakta olduğunu belirtmektedir⁴.
Moglena ve Lavra Belgesi (1184)
İmparator I. Andronikos Komnenos’un 1184 tarihli prostaxis belgesi⁵; Kumanların, Büyük Lavra Manastırı’na ait yaylaklarda hayvanlarını otlattıklarını ve buna karşılık vergi ödediklerini kaydeder. Bu resmî kayıt, Kumanların Bizans idaresine tabi, yerleşik ve kayıt altında olan bir topluluk teşkil ettiğini açıkça ortaya koymaktadır.
2. Osmanlı Fethi ve Evlâd-ı Fâtihân İskânı (14. Yüzyıl Sonu)
Osmanlı fethinin ardından Karacaova, "Evlâd-ı Fâtihân" iskân politikası çerçevesinde Türk ve Müslüman unsurlar yerleştirilerek yeniden şenlendirilmiştir⁶. Gazi Evrenos Bey komutasındaki fetih ordusu; bölgeye Anadolu’dan Türkmen gruplarını, Rumeli içlerinden ise Müslüman nüfusu sevk ederek yerleştirmiştir. Bu planlı iskân politikası sayesinde bir yandan bölgenin askerî güvenliği tesis edilirken, diğer yandan tarımsal üretimin artması sağlanmıştır.
3. Osmanlı Dönemi Karacaova İskânı (15.–19. Yüzyıl)
Osmanlı idaresi altındaki Karacaova, sahip olduğu stratejik konumu nedeniyle yüzyıllar boyunca Türk ve Müslüman göçlerine sahne olmuştur. Bölgeye yerleştirilen başlıca gruplar şunlardır:
Anadolu’dan Gelen Konyar Türkmenleri: 16. ve 17. yüzyıllarda başta Konya ve Karaman olmak üzere Anadolu'dan getirilen Konyar boyları bölgeye yerleştirilmiştir. Anton Tuma, Die Türken in Europa adlı eserinde Karacaova ve çevresine Konyar Türklerinin yerleştirildiğini açıkça belirtmektedir. Bu iskân hareketi, tarihçi M. Tayyib Gökbilgin tarafından da belgelenmiştir.
Evlâd-ı Fâtihân Aileleri: Osmanlı Devleti'nin fetih döneminde Rumeli'ye geçen akıncı beylerinin ve gazilerin soyundan gelen bu imtiyazlı askerî-sosyal sınıflar (Yörük, Tatar, Konyar); Karacaova bölgesinde Hristiyan nüfusu azalmış veya tamamen boşalmış köylere yerleştirilmiştir. Bu aileler, bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecinde en önemli yapı taşını oluşturmuştur.
Balkan İçlerinden Gelen Müslüman Topluluklar: Osmanlı yönetimi; Arnavutlar, Boşnaklar ve gulâm kökenli diğer Müslüman unsurları Rumeli'nin farklı bölgelerinden getirip Karacaova’ya yerleştirerek nüfusu azalan köylerin yeniden iktisadi ve sosyal canlılık kazanmasını sağlamıştır.
Nüfus Verileri ve Kayıtlar:
1720 tarihli Müdevver Defteri’ne göre: Karacaova’daki 18 köyün 14’ü doğrudan "Evlâd-ı Fâtihân" köyü statüsündedir (Levent Kayapınar, “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”).
1831 tarihli Osmanlı Nüfus Sayımı: Bölgedeki köylerin tamamında tarım ve ipek böcekçiliğiyle uğraşan ya da çeşitli askerî görevleri ifa eden yoğun bir Müslüman-Türk nüfusun varlığını belgelemektedir (Hüsnü Yazıcı, Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri).
4. Bölgedeki Askerî, Sosyal ve İdari Durum
Askerî Katkılar
Karacaova, Osmanlı ordusunun insan gücü ihtiyacını karşılamada önemli bir kaynak olmuştur:
1802 Mısır Seferi için bölgeden 500 asker sevk edilmiştir *(C..AS.. 942–40871)*¹⁶.
Balkan Savaşları öncesinde ise bölgeden 250 piyade asker talep edildiği kayıtlarda yer almaktadır.
Vodina Camii
Fatih Sultan Mehmed Han tarafından inşa ettirilen Vodina Camii, Osmanlı arşiv belgelerinde H.EUM.3.Şb 27/66 numara ile kayıtlıdır¹⁷. Padişah vakfiyesinde yer alan ve vakıf gelirleriyle desteklenen bu cami, yalnızca ibadet edilen dini bir mekân değil, Karacaova’daki Türk-Müslüman varlığının en somut sembolü olmuştur. Söz konusu tarihî yapı, 1919 yılında Yunan güçleri tarafından tahrip edilmiştir.
Eğitim, İslami Kurumlar ve Nişanlar
Osmanlı döneminde Karacaova’da inşa edilen camiler, medreseler ve ibtidai mektepler sayesinde dini, sosyal ve kültürel hayat tamamen Türk-İslam kimliğiyle yoğrulmuştur.
Notya İbtidai Mektebi: 27 Temmuz 1893 tarihli belgeye (H.13-01-1311) göre, Notya köyünde padişahın bizzat maddi desteğiyle bir ibtidai mektep açılmış ve bu okula padişahın ismi verilmiştir.
Mecidiye Nişanı: 20 Kasım 1892 tarihli belgeye (H.EUM.5.) göre, Notya köyünün ileri gelen şahsiyetlerinden Büyük Mustafa Bey ve Küçük Mustafa Bey, devlete ve bölgeye yaptıkları hizmetlerden dolayı Mecidiye Nişanı ile taltif edilmişlerdir.
Öğretmen Tayinleri (Osmanlı Arşiv Kayıtları)
3 Aralık 1913 (MF.MKT.): Fuştanlı muallim Ali Rıza Efendi, Ankara’ya tayin edilmiştir.
Gabrişte Köyü: Muallim Yusuf Ziyaeddin Efendi, Adana Karaisalı Rüştiyesi’ne atanmıştır.
Gastelop Köyü: Köy halkı, Mahmud oğlu Hüseyin Efendi’nin yeniden muallim olarak köylerine atanması yönünde resmî talepte bulunmuştur.
5. Sözlü Tarih Kaynakları
Süleyman Ilgaz (Doğum: 1900, Gustulup):
"Gustulup tamamen bir Türk köyüydü. Köyümüzde camimiz, medresemiz ve değirmenimiz vardı. Hasan, Mehmet ve Muhammed hocalar bizlere Kur’an-ı Kerim öğretirdi. Durumumuz oldukça iyiydi, zengindik."
(İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar, s. ...)
Ali Solmaz (Doğum: 1898, Kapiyani):
"Bin hanelik köyümüzün tamamı Türklerden oluşuyordu. Sadece 40–50 hane kadar Hristiyan (Rum, Bulgar ve Roman) nüfus vardı. Onlar bize 'ağa' der, yanımızda işçi olarak çalışırlardı."
(İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar, s. ...)
Abdullah Arıç (Büyükelçi) (Doğum: 1894, Fuştan):
"Fuştan, yaklaşık 500 hanelik bir Türk köyüydü. Nahiye müdürümüz, Mustafa Kemal Atatürk’ün eniştesi Ohrili Faik Bey’di. Yunan çeteleri çevre köyleri yaktığında, biz bu acı olayları tepelerden korkuyla izledik."
(Tercüman Gazetesi Röportajı)
6. Tarihsel Verilerle Bölgedeki Köy Yapısı ve Karşılaştırmalar
Dönemlere Göre Köy Sayılarının Analizi (1530 - 1894)
KazaToplam Köy Sayısı
Evlâd-ı Fâtihân Kayıtlı Köy Sayısı
1530 Yenice-i Vardar (40 köy)
Vodina (32 köy),
Olivir/Karacaova (24 köy)
1720 yılı Karacaova (Karacaabad)
Nahiyesi
18 Köyün
14 Köyü evladı fatihan
1894 Selanik Salnamesine Göre
Vodina: 64 köy
Yenice-i Vardar: 63 köy Karacaabad: 19 köy
1530-1720 Yılları Arasındaki Değişim:
Bölgedeki köy sayısı 96'dan 146'ya çıkarak +50 yeni köy artışı kaydetmiştir. Bu artış, sistemli Türk-Müslüman iskânının en somut göstergesidir.
Evlâd-ı Fâtihân Köylerinin Oranı (1720):
Karacaova nahiyesine bağlı 18 köyün 14’ü doğrudan Evlâd-ı Fâtihân ve hanekeş statüsündedir. Bu köyler; Gustulüp, Fuştan, Prodrom, Kuzişen, Kırlat, İslatina, Nevahor, Ranislav, Gabrişte, İzvor, Novasel, Rujina, Severin ve İstranişte'dir.
Evlâd-ı Fâtihân Statüsü ve Vergilendirme:
Osmanlı idari sisteminde bir köy "Evlâd-ı Fâtihân" statüsünde ise askerî yükümlülüklerine karşılık belirli vergi muafiyetlerine sahip olurdu. Aynı köyde ikamet eden ve askerî yükümlülüğü bulunmayan sivil mükellefler ise "hanekeş" olarak kaydedilir ve normal vergilerini öderlerdi.
7. Lozan Mübadele Süreci
(1923–1924) ve Dilsel Kimlik
30 Ocak 1923 tarihli Lozan Antlaşması Mübadele Protokolü²⁸ uyarınca, Karacaova’da yaşayan Türk ve Müslüman nüfus, mübadele kapsamında Türkiye Cumhuriyeti topraklarına göç etmiştir.
Karacaova'dan göç eden Türkler, tarihsel olarak iki dilli bir yapıya sahipti. Ana dilleri Türkçe olmakla birlikte, sosyal ve ticari ilişkiler gereği bölgenin yerel Slav dilli halkıyla iletişim kurabilmek için yerel Makedonca Slav lehçesini de konuşuyorlardı. Bu lehçe; günümüzdeki standart Makedoncadan ve standart Bulgarcadan farklı özellikler gösteren, Karacaova yöresine özgü, tarihî bir ağız yapısına sahipti.
Sonuç
Karacaova (Karacaabad) bölgesi, gerek Osmanlı öncesi dönemde gerekse Osmanlı idaresi altında Türk ve Müslüman iskânına ev sahipliği yapmıştır. Osmanlı Devleti’nin uyguladığı planlı iskân politikaları ve askerî teşkilatlanma (Evlâd-ı Fâtihân) sayesinde bölge; stratejik, sosyal ve kültürel açıdan Osmanlı Rumelisi’nin Türk-Müslüman merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Yüzyıllar boyunca korunan bu sosyo-kültürel miras, 1923 yılındaki Lozan Mübadelesi ile birlikte Anadolu topraklarına taşınarak yaşatılmaya devam etmiştir.
Kaynakça
Anna Komnene. Alexiad. Çev. E.R.A. Sewter. London: Penguin, 2003.
Zonaras, Ioannes. Epitome Historiarum. Bonn: Weber, 1897.
Akdes Nimet Kurat. Peçenek Tarihi. Ankara: TTK, 1937.
Halil İnalcık. Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Kronik, 2016.
Gökbilgin, M. Tayyib. Rumeli’de Yörükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân. İstanbul: İÜEF, 1957.
Tuma, Anton. Die Türken in Europa.
Kayapınar, Levent. “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”, Mübadil Kentler: Yunanistan, Lozan Mübadilleri Vakfı Yayınları, İstanbul, 2012, s. 48-106.
Yazıcı, Hüsnü. Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri. İstanbul: Yazar Yayınları, 2023.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Belgeleri:
C..AS.. 942–40871
H.EUM.3.Şb 27/66
H.EUM.5.
H.13-01-1311
MF.MKT.
Lozan Mübadele Protokolü, 1923.
Özsoy, İskender. İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2003.
Tercüman Gazetesi, Abdullah Arıç Röportajı.
Yazar Hakkında (Özgeçmiş)
Hüsnü Yazıcı, 1964 yılında İstanbul’un Sarıyer ilçesine bağlı Bahçeköy’de doğdu. Ticaret hayatına 1980’li yıllarda adım attı. Sosyal ve idari alanda aktif bir rol üstlenerek; Bahçeköy Spor Kulübü Başkanlığı, Sarıyer Spor Kulübü Yönetim Kurulu Üyeliği, iki dönem Belediye Meclis Üyeliği, DYP Belde Başkanlığı, İsmar Marketçiler Derneği Kurucu Üyeliği ve Sarıyer Lozan Mübadilleri Derneği Kurucu Üyeliği görevlerinde bulundu.
1923 Lozan Mübadesi ve Balkan coğrafyası, özellikle de Karacaova bölgesi üzerine kapsamlı araştırmalar yürüten Yazıcı; Osmanlı arşiv belgeleri ve sözlü tarih metotlarını kullanarak bölge tarihine ışık tutan çok sayıda eser kaleme almıştır.
Yayınlanmış Eserleri:
Dünden Bugüne Sarıyer’in Bahçeköy’ü
Karacaova ve Göstelup Köyü
Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri
Selanik Karacaova Bölgesi Mübadele Köylerinden Gelen Aileler
Selanik’ten Sarıyer’e
