RUMELİ BİLGİLERİ

YABANCI SEYYAHLAR

Rumeli’yi gezen yabancı seyyahların tuttuğu notlar, çoğu zaman masum bir gezi hatırası değildi. Yazılanlar; siyasi, askerî ve misyoner amaçlarla toplanan istihbarat niteliği taşıyordu. Köyler ve halklar, yerinde gözlemden çok, kendi devletlerinin çıkarlarına göre sınıflandırıldı ve kayda geçirildi. Bu nedenle seyyah metinleri, dönemin güç mücadelelerinden bağımsız ve tarafsız kaynaklar olarak değerlendirilmemelidir

HARİTALAR

Haritalar 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında hazırlanan Rumeli haritaları çoğunlukla bilimsel meraktan değil, toprak ve nüfuz mücadelesi için üretildi. Balkanlar’daki devletler ve büyük güçler, bir bölgeyi sahiplenebilmek için nüfus çoğunluğunu kendi milletlerinden göstermek istedi. Bu nedenle aynı köy farklı haritalarda farklı etnik kimlikle gösterildi; haritalar siyasî ve askerî iddiaların aracı olarak kullanıldı.

Bağımsız Araştırmacı Yazar Hüsnü Yazıcı

 1923 Lozan Mübadelesi sonrasında Selanik’te bırakılan yüksek değerli mülkler ile Bahçeköy’de verilen sınırlı tarım araçları ve küçük bir ev arasında ciddi bir değer farkı oluştu. Mübadeleyle gelen aileler, bıraktıkları geniş topraklar ve varlıklı yaşamın yerine bir öküz, bir pulluk, 10 dönüm tarla ve az miktarda tohumla yeni bir hayata başlamak zorunda kaldı. Bu tablo, mübadelenin ekonomik dengesizliğini ve yeni hayata zor başlangıcı açık biçimde ortaya koymaktadır.

 

Selanik sancağına bağlı Karacaova (Moglena) bölgesinde Türk iskânı, yalnızca tarihî belgeler ve birincil kaynaklar üzerinden değerlendirilmelidir. İnanç ve varsayımlar değil, imparatorluk mühürlü belgeler ve arşiv kayıtları esas alınır.

Bizans dönemi birincil kaynakları, bölgede Osmanlı fethinden önce Türk kökenli toplulukların varlığını açık biçimde göstermektedir. 1091 Lebounion Savaşı sonrası Bizans İmparatorluğu, yenilen Peçenek gruplarını Moglena (Karacaova) bölgesine yerleştirmiştir. Bu yerleştirme askerî ve ziraî amaçlıdır. Bizans kronikleri ve Zonaras’ın kayıtları, Peçeneklerin bölgeye iskân edilerek asker ve çiftçi statüsüyle yerleştirildiğini doğrular.

yüzyıla ait imparatorluk mühürlü belgeler de Türk varlığını teyit eder. Andronikos I Komnenos dönemine ait ve Büyük Lavra Manastırı arşivinde bulunan 1184 tarihli prostaxis belgesi (Lavra belgesi), Kuman topluluklarının Moglena’da kayıtlı ve yerleşik olduğunu gösterir. Bu belge, imparatorluk mührü taşıyan resmî bir kayıt olup bölgede Osmanlı öncesi Türk iskânının doğrudan kanıtıdır. Peçenek ve ardından gelen Kuman grupları, Bizans idaresi altında vergiye bağlanmış ve yerleşik nüfus yapısına dahil edilmiştir.

Osmanlı fethi sonrasında bölgedeki Türk varlığı sistemli bir iskân politikasıyla güçlendirilmiştir. Osmanlı arşivlerindeki müdevver defterler, tahrir defterleri ve 1831 nüfus defterleri Karacaova, Yenice Vardar ve Vodina çevresinde Evlad-ı Fatihan yerleşimini açıkça kaydeder. Evlad-ı Fatihan köyleri, fetihlere katılan gazi ve akıncı nesillerinin Rumeli’de iskân edilmesiyle oluşmuş, askerî ve stratejik nitelikli yerleşimlerdir. Bu köyler, Osmanlı devlet teşkilatı içinde özel statüye sahip olup vergi muafiyetleri ve askerî yükümlülükleri belgelerde açıkça belirtilmiştir.

Sonuç olarak Karacaova bölgesinde Türk iskânı iki ana safhada belgelerle izlenebilir: Bizans döneminde Peçenek ve Kuman yerleştirmeleriyle başlayan erken Türk varlığı ve Osmanlı fethi sonrası Evlad-ı Fatihan iskân politikası. Bu tarihî süreç, imparatorluk mühürlü Bizans belgeleri ve Osmanlı arşiv kayıtlarıyla sabittir; yorum veya inançla değil, doğrudan belge ile yazılır.

 

 

Selanik sancağına bağlı Karacaova (Moglena) bölgesi, Osmanlı fethinden önce de Türk varlığının görüldüğü bir sahaydı. XI. yüzyıl sonlarından itibaren Bizans kaynakları, bölgeye yerleştirilen Peçenek ve ardından gelen Kuman topluluklarını kaydeder.

1091 Lebunion (Enez/Edirne) Savaşı’nda Bizans’a yenilen Peçeneklerin sağ kalanları imparator Aleksios Komnenos tarafından Moglena (Karacaova) bölgesine aileleriyle birlikte yerleştirildi. Bu yerleştirme askerî iskân niteliğindeydi. Peçenekler Bizans hizmetine alınarak süvari ve sınır askeri olarak kullanıldı; aynı zamanda çiftçi-yerleşik nüfus haline getirildi. Bizans tarihçisi Ioannes Zonaras, Lebunion yenilgisi sonrası kurtulan Peçeneklerin Moglena’ya yerleştirildiğini ve sonradan Bizans ordusunda görev aldıklarını yazar.

Türk konargöçer varlığı XII. yüzyılda da devam etti. İmparator Andronikos I Komnenos’un 1184 tarihli Lavra (Büyük Lavra Manastırı) prostaxis belgesi, Kumanların Moglena ve çevresindeki manastıra ait yaylaklarda hayvan otlattığını ve vergi verdiğini kaydeder. Bu kayıt, Kumanların Bizans’a bağlı, yerleşik ve kayıtlı bir topluluk olarak Karacaova sahasında bulunduğunu gösterir.

Belgeli ✅

Kaynak: Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 2022, s.499; Ioannes Zonaras; 1184 Lavra prostaxis belgesi.

Peçenekler Lebunion Savaşı’nda hezimete uğratıldılar. Zonaras’a göre

kurtulanlar Moglena’ya yerleştirildiler [25, s. 303–304] ve sonraları Bizans

ordusunda süvari olarak görev aldılar. Peçenekler Birinci Haçlı Seferi

sırasında Haçlıları takip etmek ve Haçlı ordularının kırsal bölgeleri

yağmalamalarını önlemekle görevlendirildiler [48, s. 18–19]. 1122’de 

Moglena (karacaova) ve Lavra Belgesi (1184) İmparator Andronikos I Komnenos’un 1184 tarihli prostaxis belgesi, Kumanların Büyük Lavra Manastırı’na ait yaylaklarda hayvanlarını otlattığını ve vergi ödediğini kaydeder.

1184 tarihli Lavra prostaxis belgesi, Moglena (Karacaova) bölgesinde Kumanların yerleşik ve vergiye bağlı bir topluluk olarak bulunduğunu açıkça göstermektedir.

İmparator Andronikos I Komnenos dönemine ait bu belgede, Kumanların Büyük Lavra Manastırı’na ait yaylak ve mera alanlarında hayvan otlattıkları ve “pakton” vergisi ödedikleri kayıtlıdır.

Bu kayıt, Karacaova’da Osmanlı’dan önce Türk varlığının yerleşik, kayıtlı ve Bizans idaresi altında bulunduğunu kesin olarak ortaya koymaktadır.

Kaynak: Actes de Lavra I, no.66 (1184); Mark C. Bartusis, 2012.

 

1720 yılına gelindiğinde bölgenin idari yapısında belirgin bir değişim görülür. 16. yüzyılda tahrir defterlerinde ayrı bir kaza ve yerleşim alanı olarak görülen Olivir adı, 18. yüzyıl başlarında kaybolur ve yerini Karacaova bölge adı alır. Bu dönemde Karacaova, idari olarak Karacaabad kazası içinde değerlendirilir ve kayıtlar bu yeni düzen üzerinden tutulur. Böylece Olivir’e bağlı köyler de Karacaabad ve Yenice-i Vardar idari sistemi içinde yeniden sınıflandırılır.

1600’lü yılların başlarında savaşlar,  salgınlar ve ekonomik zorluklar sebebiyle Rumeli’nin birçok köyünde yerel hiristiyan nüfus azalmış, bazı köyler kısmen boşalmıştır. 17. yüzyıl sonlarından itibaren Osmanlı idaresi bu durumu dengelemek amacıyla yeniden iskân politikası uygulamaya başlamıştır. 1720 yılı müdevver ve avarız defterlerinde görüldüğü üzere, nüfusu azalan veya boşalan köylere Evlad-ı Fatihan zümresinden aileler ile birlikte karma Müslüman nüfus yerleştirilmiştir. Bu iskân hareketi yalnız askerî amaçlı değil, aynı zamanda üretimi artırmak, vergi düzenini yeniden kurmak ve bölgedeki Osmanlı varlığını güçlendirmek amacı taşımaktadır.

Evlad-ı Fatihan olarak kaydedilen nüfus, Rumeli’nin fethinden itibaren bölgeye yerleştirilen Türk-yörük kökenli askerî ailelerin torunlarıdır. 18. yüzyılda bu zümre yeniden teşkilatlandırılmış ve nüfusu azalan köylere yerleştirilerek hem güvenlik hem de tarımsal üretim açısından bölgenin canlandırılması hedeflenmiştir. Bu süreçte bazı köyler tamamen Müslüman nüfus ağırlıklı hale gelirken, bazı köylerde ise yerli Hristiyan halk ile birlikte karma yerleşim düzeni oluşmuştur.

1720 kayıtları, Karacaova ve çevresinde köy sayısının ve hane miktarının arttığını, özellikle Yenice-i Vardar ve Karacaabad hattında nüfusun yeniden toparlanma sürecine girdiğini göstermektedir. Böylece 16. yüzyılda nüfus kaybı yaşayan yerleşimlerin önemli bir bölümü 18. yüzyıl başlarında Evlad-ı Fatihan ve Müslüman iskânı ile yeniden canlanmış, bölgenin demografik yapısı belirgin biçimde değişmiştir. Bu dönüşüm, Karacaova’nın yalnızca coğrafi bir bölge adı değil, aynı zamanda yeniden yapılandırılmış bir iskân ve idari düzenin merkezi haline geldiğini ortaya koymaktadır.

1600’lü yıllarda Yenice-i Vardar ve Karacaova bölgesinde yerli Hristiyan nüfusun azalmasının temel nedeni doğrudan savaş değil, savaşların oluşturduğu ekonomik ve güvenlik baskısıdır.

1593-1606 Osmanlı-Avusturya (Uzun Türk) savaşları sırasında bölgeden yoğun asker ve zahire sevkiyatı yapılmış, köyler ağır vergi ve iaşe yükü altında kalmıştır.

1600-1620 arasında salgın hastalıklar ve kıtlık Balkanlar’da nüfusu ciddi biçimde düşürmüştür.

1683-1699 Osmanlı-Avusturya savaşları ve ardından gelen karışıklık döneminde bazı köyler kısmen boşalmış, göçler artmıştır.

Bu süreç sonucunda Yenice-Vardar ve Karacaova köylerinde 17. yüzyıl boyunca hane sayısı azalmış, bazı köyler küçülmüş veya geçici olarak zayıflamıştır.

18. yüzyıl başında ise boşalan ve nüfusu azalan köylere Evlad-ı Fatihan ve Müslüman iskânı yapılarak yerleşim düzeni yeniden güçlendirilmiştir.

1530

Yenice-i Vardar: 40 köy

Vodina: 32 köy

Olivir (Karacaova): 24 köy

Toplam: 96 köy

1720 (Yenice-i Vardar – Vodina – Karacaabad)

Toplam köy: 146

Evlad-ı Fâtihan kayıtlı köy: 51

Karacaova (Karacaabad): 18 köy

Karacaova köylerinin 14’ü Evlad-ı Fâtihan kayıtlıdır

1530–1720 arası köy artışı: +50 köy

Balıkesir’den gelen Karacaovalı 230 hanenin Kemerburgaz’da iskân edildiğini gösteren resmî devlet kaydıdır.

Anlamı:

1924 nüfus mübadelesi ve sonrasındaki yerleştirme politikası kapsamında, Rumeli/Karacaova kökenli muhacirlerin bir kısmı önce Balıkesir’e alınmış, ardından Kemerburgaz’a toplu yerleştirme yapılmıştır. Bu belge o sevkiyat ve yerleşimin resmî kaydıdır.

Teknik bilgiler:

Kurum: İskân Müdürlüğü (Cumhuriyet Hükümeti)

Fon: 272-0-0-11 / İskân

Tarih: 27 Ekim 1924

Konu: Karacaova muhacirlerinin yerleştirilmesi

Yer: Kemerburgaz

Hane sayısı: 230 (yaklaşık 900–1200 kişi demektir)

#rumeli

#mübadele 

#mübadil 

#Kemerburgaz 

#Balıkesir

 

 

 7 Ocak 1930 tarihi itibarıyla

İstanbul ve kazalarına yerleştirilen mübadil ve muhacirler

Cumhuriyet arşiv kayıtlarına göre, 7 Ocak 1930 tarihinde İstanbul vilayeti ve kazalarına yerleştirilen mübadil ve muhacirlerin sayısı aşağıdaki gibidir:

İstanbul Merkez Kazası:

Kadın 6.941 – Erkek 8.370 – Toplam 15.311

Beyoğlu:

Kadın 4.710 – Erkek 5.528 – Toplam 10.238

Üsküdar:

Kadın 4.117 – Erkek 1.463 – Toplam 2.574

Adalar:

Kadın 43 – Erkek 53 – Toplam 96

Bakırköy:

Kadın 1.300 – Erkek 1.161 – Toplam 2.461

Çatalca:

Kadın 6.546 – Erkek 6.911 – Toplam 13.427

Şile:

Kadın 16 – Erkek 29 – Toplam 45

Kartal:

Kadın 2.196 – Erkek 2.163 – Toplam 4.359

Beykoz:

Kadın 250 – Erkek 308 – Toplam 558

Silivri:

Kadın 1.209 – Erkek 8.073 – Toplam 9.282

Genel toplam:

Kadın 24.292 – Erkek 34.054 – Toplam 58.346 kişi.

Bu rakamlar, mübadele ve Balkan göçleri sonrası İstanbul’da kalıcı olarak nüfusa dâhil edilen mübadil ve muhacirleri göstermektedir. 1930 yılı itibarıyla bu kişiler artık geçici iskân kapsamında değil, İstanbul nüfusunun bir parçası olarak kabul edilmiştir.

1927 ve 1935 genel nüfus sayımları birlikte değerlendirildiğinde, 1930 yılı itibarıyla İstanbul’un nüfusu yaklaşık 780.000 kişi olarak kabul edilmektedir. Buna göre, İstanbul’a yerleştirilen 58.346 mübadil ve muhacir, toplam nüfusun yaklaşık yüzde 7–8’ini oluşturmaktadır.

Kaynak:

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri

272-0-0-11 / İskân

07.01.1930

Hüsnü Yazıcı

Bağımsız araştırmacı yazar

#rumeli

#balkan

#mübadil

#mübadele

#iskan

 1924 tarihli bu belge, kasabalarda terk edilmiş evler bulunmasına rağmen bu evlerin asker ve bazı memurların ileri gelenleri tarafından işgal edildiğini ortaya koyuyor. Bu nedenle mübadeleyle gelen muhacirler barınacak yer bulamıyor, cami köşelerinde kalmak zorunda bırakılıyor. Devlet, yaşanan bu açık adaletsizliği tespit ederek işgal edilen terk evlerin muhacirlere verilmesini istiyor. Bu kayıt, mübadele sonrası dönemde muhacirlerin nasıl bir barınma kriziyle karşı karşıya kaldığını ve yerel düzeydeki keyfî uygulamaları açık biçimde göstermektedir.

 

Mübadele resmen 1923 Lozan Anlaşması ile yapıldı.

Ama sistem o tarihte kurulmadı.

19 Ocak 1916 tarihli İSKAN belgesi, devletin mülkiyet ve iskân politikasını çok daha önce belirlediğini gösteriyor.

Bu belgede, geldiği yerde mal bırakanlarla, herhangi bir karşılığı olmayan göçmenler ayrı statüde değerlendiriliyor.

Devlet şunu net koyuyor:

Mal bırakanlar karşılık esaslı, diğerleri ise yardım esaslı iskân edilir.

Özetle:

1916’da kural kondu

1923’te uluslararası anlaşmayla uygulandı

Mübadele ani bir karar değil, önceden hazırlanmış bir devlet politikasıdır.

Belgeli ✅

Kaynak: T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı – İSKAN Fonu

272-0-0-11 / 9-21-4 (19.01.19

16)

https://www.devletarsivleri.gov.tr