ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA OSMANLI ASKERÎ VE HUKUKÎ SİSTEMİNDE MERD-İ TIMAR UYGULAMASI
Hüsnü Yazıcı Bağımsız Araştırmacı Yazar
Osmanlı Devleti'nin klasik dönem askerî ve idarî yapısında disiplinin korunması, taşrada asayişin sağlanması ve devlet görevlilerinin reayaya yönelik suistimallerinin önlenmesi amacıyla çeşitli hukukî ve idarî mekanizmalar uygulanmıştır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde yer alan Divan-ı Hümayun Mühimme Defterleri ile Maliye Ahkâm Defterleri üzerinde yaptığım incelemeler, bu mekanizmalardan birinin de "merd-i tımar" uygulaması olduğunu göstermektedir.
Arşiv belgeleri incelendiğinde "merd-i tımar" kavramının iki farklı anlamda kullanıldığı görülmektedir.
Birinci anlamıyla merd-i tımar, Osmanlı dirlik sistemi içerisinde tımar tasarruf eden, toprağını işleten, gelirinden faydalanan ve savaş zamanı cebelü yetiştirerek sefere katılan tımarlı sipahilerin statü ve unvanını ifade etmektedir.
İkinci anlamıyla ise merd-i tımar, çeşitli suçlar, görev ihmalleri veya reayaya yönelik usulsüz davranışlar nedeniyle maaşlı askerî sınıflara mensup kişilerin mevcut görev ve imtiyazlarından çıkarılarak tımar sistemine dahil edilmelerini ifade eden idarî bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yönüyle uygulama; maaşın kesilmesi, askerî imtiyazların kaldırılması, rütbe tenzili ve taşraya sevk edilme sonuçlarını birlikte doğurmaktadır.
Mühimme Defterleri'nde yer alan hükümler, merd-i tımar uygulamasının belirli bir bölgeye mahsus olmadığını göstermektedir. Budin, Solnok, İstolni Belgrad, Çanad, Vidin, Hersek, Erzurum, Diyarbakır, Şam ve Trablusgarb gibi imparatorluğun farklı bölgelerinde aynı uygulamaya rastlanmaktadır. Bu durum, söz konusu mekanizmanın merkezî idare tarafından geniş bir coğrafyada işletildiğini ortaya koymaktadır.
Belgelerden anlaşıldığı üzere merd-i tımar edilen kişinin maaşlı kadrosu ve gediği mahlul sayılmakta, yerine yeni atamalar yapılmaktadır. Devlet, bu süreçte ortaya çıkabilecek usulsüzlükleri önlemek amacıyla atama hükümlerine sıklıkla "mahlul ise" şartını eklemektedir. Çanad Martolosları Ağası Murad Ağa hakkında verilen hüküm, bu uygulamanın dikkat çekici örneklerinden biridir. Murad Ağa'nın merd-i tımar edildiği yönündeki asılsız iddialarla kadrosunun ele geçirilmeye çalışıldığı, ancak yapılan tahkikat sonucunda görevinin kendisine iade edildiği anlaşılmaktadır (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 37-1499).
Şam, Erzurum ve Diyarbakır eyaletlerine ait bazı kayıtlar, merd-i tımar edilen kişilerin boşalan kadrolarının zaman zaman kardeşlerine devredildiğini göstermektedir (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 4-492; Yer: 4-920; Yer: 4-1159). Bu örnekler, devletin askerî düzeni korurken ailelerin ekonomik ve sosyal durumlarını tamamen ortadan kaldırmamaya çalıştığını düşündürmektedir.
Diyarbakır eyaletine ait belgelerde merd-i tımar edilen bazı kişilere yaklaşık 8.000 akçelik tımar tahsis edildiği görülmektedir (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 4-492). Bu miktar, dirlik sistemi içerisinde mütevazı bir gelir seviyesine karşılık gelmekte olup, uygulamanın ekonomik sonuçlarını da göstermektedir.
Belgeler ayrıca merd-i tımar edilen kişilere yeniden ağalık ve benzeri yüksek görevlerin verilmesinin engellendiğini ortaya koymaktadır (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 60-91). Bazı ağır suçlarda ise kişi önce askerî statüsünden çıkarılmış, ardından hakkında daha ağır cezalar uygulanmıştır (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 68-29).
Merd-i tımar uygulaması yalnızca belirli askerî sınıflarla sınırlı değildir. Belgelerde yeniçeriler, kapıkulu süvarileri, farisan birlikleri, müstahfızlar, gönüllüler, kethüdalar ve müteferrikalar hakkında verilmiş hükümler bulunmaktadır (BOA, A.DVNSMHM.d., Yer: 37-2563; Yer: 79-607; Yer: 15-790; Yer: 37-1527; Yer: 4-920; Yer: 15-1162; BOA, MAD.d., Yer: 17660). Bu durum, Osmanlı yönetiminin askerî disiplin konusunda rütbe ve sınıf ayrımı gözetmediğini göstermektedir.
Kayıtlarda geçen isimler ve baba adları, Osmanlı askerî teşkilatının çok etnikli yapısını da yansıtmaktadır. Özellikle "Abdullah" baba adı taşıyan birçok asker ve görevli, Osmanlı tarihçiliğinde genel kabul gören yaklaşım doğrultusunda devşirme veya mühtedi kökene işaret eden güçlü göstergeler olarak değerlendirilmektedir. Buna karşılık yalnızca isimlerden hareketle kesin etnik köken tespiti yapmak mümkün değildir. Bununla birlikte belgeler, uygulamanın Balkanlar, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki farklı etnik ve sosyal gruplara mensup askerî unsurları kapsadığını açıkça göstermektedir.
Sonuç olarak arşiv belgeleri, "merd-i tımar" kavramının hem bir askerî statüyü hem de belirli durumlarda uygulanan bir idarî tasfiye ve rütbe tenzili mekanizmasını ifade ettiğini ortaya koymaktadır. İncelenen kayıtlar, Osmanlı Devleti'nin askerî disiplini sağlamak, merkezî otoriteyi korumak ve suç işleyen görevlileri maaşlı askerî sistemden çıkararak taşra denetimi altında tutmak amacıyla bu uygulamadan yararlandığını göstermektedir. Yeni belgelerin ortaya çıkmasıyla birlikte merd-i tımar uygulamasının Osmanlı askerî ve hukukî sistemi içerisindeki yeri daha ayrıntılı biçimde değerlendirilebilecektir.
