OSMANLI ARŞİVLERİNDE POMAKLAR TARİH ÖZETİ
BAĞIMSIZ ARAŞTIRMACI YAZAR HÜSNÜ YAZICI
Aşağıdaki kronoloji, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde "Pomak" adıyla tespit edilen belgelerden hazırlanmıştır. Belgeler tarih sırasına göre verilmiş, her birinin arşiv künyesi, konusu ve tarihî önemi özetlenmiştir.
1. 7 Zilhicce 1046 H. (Yaklaşık 11 Mayıs 1637)
Fon: A.DVNSMHM.d. (Mühimme Defteri)
Yer Bilgisi: 88-46
Konu: Kastamonu Sancağı mutasarrıfı, müftüsü ve Daday kadısına gönderilen hükümde, Küre'de bir kadını zorla nikâhlamak isteyen ve Pomak Hüseyin adlı eşkıya reisiyle iş birliği yapan Ömer Sipahi'nin yakalanarak İstanbul'a gönderilmesi emredilmektedir.
Önemi: Osmanlı arşivlerinde tespit edilen en eski "Pomak" kayıtlarından biridir.
2. 9 Zilkade 1108 H. (1697)
Fon: İE.ML.
Yer Bilgisi: 60-5612
Konu: El-Hac Mustafa Paşazade Osman Bey'in "Karabük nam-ı diğer Pomak" adlı malikâne köyünün mukataa gelirlerine ait makbuz.
Önemi: "Pomak" adının bir yer adı olarak kullanıldığını göstermektedir.
3. 13 Zilkade 1225 H. (1810)
Fon: HAT
Yer Bilgisi: 978-41537
Konu: Pomakların Rus ordusunu mağlup ederek Rusçuk'a çekilmeye mecbur bıraktıkları ve Varna'nın savunulması için tedbir alınması.
Önemi: Pomakların askerî bir güç olarak anıldığı önemli bir belgedir.
4. 8 Eylül 1852
Fon: HR.TO.
Yer Bilgisi: 418-52
Konu: Pomak ahalisinin su-i harekâtına dair arzuhaller.
Önemi: "Pomak ahalisi" ifadesinin resmî kullanımını göstermektedir.
5. 5 Cemaziyelevvel 1275 H. (1858)
Fon: A.MKT.MVL.
Yer Bilgisi: 103-80
Konu: Dolandırıcı Salih'in cezalandırılması ve Pomak Hüseyin'in parasının kendisine iade edilmesi.
6. 1 Şaban 1275 H. (1859)
Fon: A.MKT.MVL.
Yer Bilgisi: 105-60
Konu: Kirilabad Nahiyesi İskender Köyü'nden Pomak Mehmed'i öldüren Ali'nin on yıl hapse mahkûm edilmesi.
7. 5 Zilkade 1275 H. (1859)
Fon: A.MKT.UM.
Yer Bilgisi: 352-42
Konu: Varna tavukçularından Pomak Salih'in terk ettiği eşi Hanife Hatun ve çocuğu için nafaka tahsil edilmesi.
8. 6 Receb 1278 H. (1862)
Fon: A.MKT.UM.
Yer Bilgisi: 531-13
Konu: Hanife Hatun'un eski kocası Pomak Salih'in yanına çocuğun gönderilmesi talebinin reddedilmesi.
9. 6 Receb 1278 H.
Fon: A.MKT.MVL.
Yer Bilgisi: 139-31
Konu: Hezargrad Caferler Köyü'nde Pomak Mustafa'nın kızı Hamide'ye saldıranların cezalandırılması.
10. 29 Şevval 1276 H. (1860)
Fon: MVL
Yer Bilgisi: 837-127
Konu: Çiftalan Muhtarı Koca Mehmed'i öldürmek amacıyla evine giren Nikola, Pomak Abdurrahman ve Çoban Ustuyan'ın cezalandırılması.
11. 24 Cemaziyelevvel 1278 H. (1861)
Fon: A.MKT.UM.
Yer Bilgisi: 520-22
Konu: Deliorman'dan asker sevki ve Vidin'deki Pomak askerlerinin hazırlanması.
12. 31 Aralık 1892
Fon: HR.TO.
Yer Bilgisi: 180-28
Konu: Atropol'den Nevrekob Koçano Köyü'ne göç eden ve "Pomak Meto" adıyla tanınan Mehmed'in ölüm tarihinin bildirilmesi.
13. 24 Temmuz 1911
Fon: BEO
Yer Bilgisi: 3919-293888
Konu: Ereğli'ye gelen Rumeli Pomaklarından bazı kişilerin satın aldıkları katırları Bulgaristan'a gönderecekleri yönündeki istihbarat.
14. 28 Ekim 1911
Fon: MF.İBT.
Yer Bilgisi: 345-44
Konu: Rodop ve Balkan dağlarındaki Pomak köylerinde Bulgarlaştırmayı önlemek amacıyla Bulgarca bilen Müslüman öğretmen atanması talebi; bütçe yetersizliği nedeniyle reddedilmesi.
15. 3 Ocak 1913
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 490-44
Konu: Bulgarların Pomakları Ortodoksluğa döndürme faaliyetleri, Pomak köylerinde yapılan tahkikat, muhacirlerin Aydın ve Hüdavendigâr'a iskânı ve bireysel iskân talepleri.
16. 20 Mayıs 1913
Fon: MF.İBT.
Yer Bilgisi: 429-49
Konu: Gönen Kazası Pomak Hasan Bey Köyü'ne öğretmen tayini.
17. 31 Ağustos 1913
Fon: DH.İD.
Yer Bilgisi: 85-44
Konu: Ahiçelebi'deki Pomaklar ve Ahiliyanların Hristiyanlaştırılmaktan kurtarılması için Anadolu'ya nakil ve iskânlarının planlanması.
18. 21 Eylül 1913
Fon: HR.SYS.
Yer Bilgisi: 2083-2
Konu: Balkan Harbi sırasında Makedonya, Trakya ve Bulgaristan'daki Müslüman Pomak köyleri, din değiştirme baskıları ve Osmanlı Devleti'nin diplomatik girişimleri.
19. 26 Kasım 1913
Fon: BEO
Yer Bilgisi: 4235-317555
Konu: Filibe'ye bağlı Peşter köylerindeki Müslüman Pomakların kiliseye gitmeye zorlandıkları.
20. 13 Şubat 1914
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 491-8
Konu: Gümülcine Müftüsü'nün Bulgar yöneticilere Müslümanlar ve Pomaklar hakkında açıklama yapıp yapmadığının araştırılması.
21. 23 Nisan 1914
Fon: DH.ŞFR.
Yer Bilgisi: 40-81
Konu: İstanbul'a gelen Pomak çiftçilerinin Tekfurdağı'na iskânı ve üretim için hayvan temini.
22. 25 Mayıs 1914
Fon: MF.İBT.
Yer Bilgisi: 500-27
Konu: Bulgarlar tarafından tahrip edilen Pomak köyü okullarına Kur'an cüzleri, kitap ve risale gönderilmesi.
23. 2 Haziran 1914
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 875-74
Konu: Pomak köyü ilkokullarındaki öğrencilere kitap gönderilmesi.
24. 24 Ağustos 1914
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 878-66
Konu: Filibe Osmanlı Şehbenderliği'nin Pomaklara pasaport vermesinin Bulgaristan tarafından engellenmeye çalışılması.
25. 31 Ağustos 1914
Fon: DH.EUM.KLU.
Yer Bilgisi: 1-34
Konu: Edremid'deki Pomak muhacirleri hakkında Bulgar Sefareti'nin iddiaları ve Osmanlı makamlarının cevabı.
26. 31 Aralık 1914
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 884-13
Konu: Gümülcine'deki bazı Pomakların Hristiyan olduğu iddialarının Bulgar Hükûmeti tarafından yalanlanması.
27. 13 Şubat 1915
Fon: DH.EUM.5.Şb
Yer Bilgisi: 9-23
Konu: Filibeli Hristo Çurof'un aslında Müslüman bir Pomak olduğu ve zorla Hristiyanlaştırıldığına dair kayıt.
28. 18 Şubat 1915
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 281-58
Konu: Zorlanan Müslüman Pomakların Osmanlı ülkesine hicretlerine yardım edilmesi.
29. 4 Haziran 1915
Fon: HR.SFR.04.
Yer Bilgisi: 889-108
Konu: Pomak oğlu İbrahim'in kimliği ve hicretinin araştırılması.
30. 9 Eylül 1915
Fon: DH.İ.UM
Yer Bilgisi: 84-63
Konu: Karacabey'de Pomak Hacı Ahmed Ağa'nın çiftlik ihtilafı.
31. 12 Eylül 1916
Fon: İ.DUİT
Yer Bilgisi: 172-93
Konu: İzmir Divan-ı Harbi'nde "Pomak" kimliğiyle kayıtlı şahıslar.
32. 6 Aralık 1916
Fon: DH.ŞFR.
Yer Bilgisi: 70-195
Konu: Cerrah Köyü'ndeki Boşnak ve Pomak muhacirlerin yerlerinde bırakılması ve iskân politikası.
Genel Değerlendirme
Bu belgeler, Osmanlı arşivlerinde "Pomak" adının 1637 yılından 1916 yılına kadar yaklaşık 280 yıl boyunca kesintisiz olarak kullanıldığını göstermektedir.
Belgelerde "Pomak" kelimesi;
kişi lakabı,
aile adı,
köy adı,
topluluk adı,
askerî birlik,
muhacir topluluğu,
eğitim,
hukuk,
diplomasi,
iskân,
göç
gibi çok farklı bağlamlarda yer almaktadır.
Bu kronoloji, Osmanlı Devleti'nin Pomakları yalnızca etnik bir topluluk olarak değil; idarî, askerî, eğitim, hukuk ve iskân politikalarının konusu olan bir toplum kesimi olarak da takip ettiğini ortaya koymaktadır.
Paylaştığınız arşiv belgelerinin tamamına birlikte baktığımda, Osmanlı belgelerinin ortaya koyduğu tabloyu şöyle özetleyebilirim:
1. "Pomak" Osmanlı'nın kullandığı resmî bir addır.
1637 tarihli ilk belgeden başlayarak 1916'ya kadar "Pomak" adı kesintisiz şekilde kullanılmıştır. Bu ad:
şahıs adı önünde (Pomak Hüseyin, Pomak Salih, Pomak Mustafa),
topluluk adı (Pomak ahalisi),
askerî birlik (Pomak askerleri),
köy adı (Karabük nam-ı diğer Pomak, Pomak Hasan Bey Karyesi),
muhacir topluluğu,
eğitim ve diplomatik belgelerde
resmî olarak geçmektedir.
2. Osmanlı, Pomakları ayrı bir topluluk olarak tanımaktadır.
Belgelerde sık sık şu ayrımlar yapılmaktadır:
Boşnaklar ve Pomaklar,
Müslümanlar ve Pomaklar,
Rumeli Pomakları,
Pomak köyleri,
Pomak muhacirleri.
Bu, Pomakların Osmanlı bürokrasısında ayrı bir topluluk olarak kayda geçirildiğini göstermektedir.
3. Pomak köyleri resmî olarak kayıt altındadır.
Belgelerde;
Pomak köyleri,
Pomak Hasan Bey Karyesi,
Peşter Pomak köyleri,
Rodop ve Balkan dağlarındaki Pomak köyleri,
Gümülcine, Nevrekop, Lofça, Çepine, Rupçoz gibi bölgelerdeki Pomak yerleşimleri
açıkça zikredilmektedir.
4. Osmanlı, Pomakların eğitimini desteklemeye çalışmıştır.
Belgelerde:
Pomak köylerine öğretmen atanması,
kitap gönderilmesi,
Kur'an cüzleri dağıtılması,
Bulgarca bilen Müslüman öğretmen istenmesi
gibi eğitim faaliyetleri yer almaktadır.
5. Osmanlı, Pomakların iskânını planlamıştır.
Belgelerde Pomak muhacirlerinin:
Tekfurdağı,
Edremit,
Aydın,
Hüdavendigâr,
Bursa,
Gönen
gibi Anadolu bölgelerine yerleştirilmeleri ayrıntılı şekilde anlatılmaktadır.
6. Osmanlı, Pomaklarla ilgili diplomatik girişimlerde bulunmuştur.
Belgelerde:
pasaport verilmesi,
zorla din değiştirme iddiaları,
Bulgar Hükûmeti ile yazışmalar,
hicret talepleri
yer almaktadır.
Bulgar kökeni meselesi
Belgelerden biri çok dikkat çekicidir:
"Bulgar Pomaklarından bir Müslüman..."
Bu ifade, Osmanlı belgesinde geçmektedir. Ancak bunun anlamı "Pomaklar Bulgardır" demek değildir. Osmanlı belgelerinde "Bulgar Pomakları" ifadesi, Bulgaristan sınırları içinde yaşayan Pomaklar veya Bulgaristan tebaası olan Pomaklar anlamında da kullanılabilir. Tek başına bu ifade, etnik köken konusunda kesin hüküm verdirmez.
Paylaştığınız belgelerde ayrıca:
Rumeli Pomakları,
Müslüman Pomaklar,
Pomak köyleri,
Pomak ahalisi
gibi ifadeler de yer almaktadır. Osmanlı bürokrasisi onları çoğunlukla ayrı bir Müslüman topluluk olarak tanımlamıştır.
Benim vardığım sonuç
Yalnızca sizin paylaştığınız Osmanlı arşiv belgelerine dayanarak şu sonuçlar söylenebilir:
Osmanlı Devleti, Pomak adını en az 1637'den itibaren resmen kullanmıştır.
Pomakları ayrı bir topluluk olarak kayda geçirmiştir.
Pomak köylerini, muhacirlerini, askerlerini ve okullarını ayrı ayrı takip etmiştir.
Balkan Savaşları sonrasında Pomakların dinî durumu, eğitimi ve iskânı için yoğun idarî ve diplomatik faaliyet yürütmüştür.
Buna karşılık, "Pomaklar etnik olarak Bulgardır" veya "Pomaklar etnik olarak Türk'tür" gibi kesin bir hüküm, yalnızca bu belgelerden çıkarılamaz. Bu belgeler daha çok Osmanlı Devleti'nin Pomakları nasıl tanımladığını ve onlarla ilgili nasıl politika yürüttüğünü göstermektedir; etnogenez (köken) tartışmasını tek başına çözmez. Bu konu için dilbilim, etnografya, nüfus kayıtları ve farklı tarihî kaynakların birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Not
Osmanlı Arşivi'nde yaptığım araştırmalarda, 1637 yılından 1916 yılına kadar uzanan çok sayıda resmî belgede "Pomak" adıyla karşılaştım. Bu belgelerde "Pomak ahalisi", "Pomak köyleri", "Pomak askerleri", "Pomak muhacirleri", "Rumeli Pomakları" ve "Müslüman Pomaklar" ifadeleri açıkça yer almaktadır. Devlet; Pomak köylerine öğretmen tayin etmiş, kitap ve dinî eser göndermiş, muhacirlerini iskân etmiş, askerlerini görevlendirmiş ve haklarında diplomatik yazışmalar yürütmüştür. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin Pomakları resmî kayıtlarda "Pomak" adıyla tanımladığını göstermektedir.
Araştırmalarım sırasında dikkatimi çeken bir başka husus ise, bazı yayınlarda ve internet ortamındaki çalışmalarda Osmanlı arşivlerinde "Pomak köyü" olarak kaydedilmeyen bazı yerleşimlerin hiçbir arşiv belgesi gösterilmeden "Pomak köyü" olarak tanıtılmasıdır. Tarih araştırmalarında bir yerleşimin Pomak köyü olduğu iddiası, yorumlara veya tekrar edilen bilgilere değil, birincil kaynak olan Osmanlı arşiv belgelerine dayanmalıdır.
Bir köyün Pomak köyü olduğu ileri sürülüyorsa, bunun hangi arşiv belgesinde, hangi fon ve dosya numarasıyla geçtiği ortaya konulmalıdır. Arşiv kaydı bulunmayan yerleşimleri kesin bir dille "Pomak köyü" olarak göstermek tarihî açıdan ispatlanmış bir bilgi değil, belgeyle desteklenmesi gereken bir iddiadır.
Bu nedenle Pomak tarihi üzerine yapılacak çalışmalarda temel ölçü, yorumlar değil; Osmanlı Devleti'nin resmî kayıtları olmalıdır. Belgeler konuştuğunda tarih daha sağlam bir zemine oturur ve hem Pomak tarihi hem de Balkan tarihi bilimsel esaslara göre değerlendirilmiş olur.
