Karacaova: Tarih, Kimlik ve Bellek – Türk ve Müslüman İskânı
Hüsnü Yazıcı
Karacaova (Moglena), bugün Yunanistan sınırları içinde, Vodina (Edessa) ile Gevgeli arasında yer alan verimli ve stratejik bir ovadır. Balkanlar’ın önemli geçiş güzergâhlarından biri üzerinde bulunması sebebiyle tarih boyunca askerî ve ekonomik açıdan önem taşımıştır.
Bu bölge üzerine çalışmaya 2007 yılında başladım. Osmanlı arşivleri, Yunan arşivleri, kilise kayıtları ve birincil sözlü kaynakları birlikte değerlendirdim. Elde ettiğim veriler, Karacaova’nın demografik ve kültürel yapısını açık biçimde ortaya koymaktadır.
Osmanlı öncesi dönemde Karacaova’nın nüfus yapısı; yerli Slav toplulukları, Rumlar, Ulahlar ve Slavlaşmış Türk unsurlarından oluşmaktadır. Peçenek, Kuman ve Uz gibi Türk boylarının bir kısmının zamanla Slavlaştığını; dil ve kültürel dönüşüm yaşadığını tespit ettim.
Bizans kroniklerinde bölge Moglena adıyla geçmektedir. 11. ve 12. yüzyıllarda Peçenek ve Kuman Türklerinin burada bulunduğu, Anna Komnene ve Zonaras tarafından kaydedilmiştir. 1184 tarihli Lavra belgesi, Kumanların bölgede yerleşik olduğunu ve vergi verdiğini göstermektedir.
Osmanlı hâkimiyeti ile birlikte Karacaova sistemli bir iskân sürecine girmiştir. Evrenos Bey komutasında yürütülen fetihlerden sonra bölgeye, Evlad-ı Fâtihân kapsamında Anadolu’dan ve Rumeli’den Türk ve Müslüman nüfus yerleştirilmiştir. Bu süreç sonucunda Osmanlı döneminde bölge nüfusunun; Evlad-ı Fâtihân, Yörük ve Konyar Türkleri ile yerli Slav unsurların birlikte yaşadığı karma Müslüman topluluklardan oluştuğunu ortaya koydum.
Osmanlı döneminde Karacaova köylerinin önemli bir kısmının Evlad-ı Fâtihân köyleri olarak kayıtlı olduğunu tespit ettim. 1720 tarihli Müdevver Defteri’nde 18 köyün 14’ünün bu statüde olduğu görülmektedir. 1831 nüfus sayımı ise bölgede yaygın ve yerleşik Türk-Müslüman nüfusu açık şekilde göstermektedir.
Karacaova yalnızca bir tarım bölgesi değildir; aynı zamanda Osmanlı ordusuna düzenli asker veren bir merkezdir. Arşiv kayıtlarına göre 1802 yılında Mısır Seferi için bölgeden 500 asker talep edilmiştir.
Bölgede dinî ve sosyal yapının da kurumsallaştığını tespit ettim. Padişah desteğiyle açılan mektepler ve vakıf sistemi bu yapının temelini oluşturmaktadır. 1893 tarihli belge, Notya köyünde padişah desteğiyle açılan mektebi doğrulamaktadır.
1912 Balkan Savaşı sonrasında Karacaova’daki eğitim kadrosunun önemli bir kısmının Anadolu’ya nakledildiği görülmektedir. 1913 tarihli Osmanlı kayıtları, Karacaova’dan Anadolu’ya öğretmen tayinlerinin yapıldığını göstermektedir.
Karacaova’nın sosyal yapısını ortaya koyan en güçlü veriler sözlü kaynaklardır.
İskender Özsoy’un aktardığı Ali Solmaz’ın ifadesi:
“Benim köyüm Türk köyüydü. 40–50 hane Hristiyan vardı. Hristiyanlar Rum, Bulgar ve Roman karışıktı. Bize ‘ağa’ derlerdi. Ağalar, gâvurlara küçük küçük evler yapmıştı. Onlar bizim işçimizdi.”
Gustulup doğumlu Süleyman Ilgaz:
“Güstülüp Türk köyüydü. İki cami, bir mescit ve bir mektep vardı. Üç su değirmeni çalışırdı.”
Erdek Ocaklar’a yerleşen Karacaovalı mübadil Mutu Yusuf’un anlatımı, kökenin Konya–Karaman’a dayandığını ve göç sürecinin Selanik üzerinden Anadolu’ya gerçekleştiğini göstermektedir.
Mübadele sürecine dair en önemli belgelerden biri, Erzincan Mebusu ve Muhtelit Mübadele Komisyonu üyesi Hamdi Bey’in 1923 tarihli raporudur. Bu rapor, Atina, Selanik, Drama ve Kavala incelemelerini içermektedir.
Raporda:
Karacaova ve çevresinde yaklaşık 25.000 Türk nüfus bulunduğu,
9.140 kişinin yardıma muhtaç olduğu,
Mal ve hayvan varlıklarının önemli ölçüde kaybedildiği belirtilmektedir.
Bu verilerin, sözlü kaynaklardaki göç ve kayıp anlatımlarıyla örtüştüğünü tespit ettim.
Karacaova’daki Türk varlığı, Lozan Mübadele Protokolü ile sona ermiş; bölgedeki Türk ve Müslüman nüfus Anadolu’ya göç etmiştir.
Kaynaklar ve Linkler
Anna Komnene, Alexiad
Zonaras, Epitome Historiarum
Lavra Manastırı Belgesi (1184, Athos Arşivi)
Akdes Nimet Kurat, Peçenek Tarihi
Halil İnalcık, Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet
Tayyib Gökbilgin, Rumeli’de Yörükler ve Evlad-ı Fâtihân
Levent Kayapınar, “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”
Anton Tuma, Die Türken in Europa
İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları
Nevzat Varhan, Mübadeleden Günümüze Ocaklar Beldesi (Gonia)
Hüsnü Yazıcı, Karacaova / Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri
Tasfiye Talepnameleri
Bağımsız Araştırmacı Yazar
Hüsnü Yazıcı
