.
1827 Tarihli NFS 5063 Numaralı Vodina Nüfus Defteri'nde Köyler
1243/1827 tarihli NFS 5063 numaralı Vodina nüfus defteri, Vodina kazası ve çevresindeki yerleşimlerin erkek nüfusunu, aile bağlarını, yaş ve hayat durumlarını, askerlik vaziyetlerini, mesleklerini ve bazı toplumsal özelliklerini ortaya koyan önemli bir Osmanlı nüfus kaynağıdır. Defterde şahısların yalnızca isimleri ve baba adları değil; imam, muallim, asker, tüvânâ, orta yaşlı, ihtiyar, alîl, topal gibi ifadelerle kişinin toplumdaki konumu ve fizikî durumu da kaydedilmiştir. Ayrıca bazı şahısların Rum ve Ermeni olarak kaydedildiği görülmektedir.
Defterde yer alan yerleşimler ayrı ayrı incelendiğinde her köyün kendi içerisinde farklı aile yapıları, yaş grupları ve sosyal özellikleri olduğu anlaşılmaktadır.
VODİNA
Defterin ilk bölümünde Vodina yerleşimine ait erkek nüfus kayıtları bulunmaktadır. Bu bölümde şahıslar baba adlarıyla birlikte kaydedilmiş, bazı kişiler için yaş ve hayat durumunu gösteren ifadeler kullanılmıştır.
Vodina kayıtlarında tüvânâ, yani çalışabilecek ve fizikî bakımdan güçlü durumda bulunan erkeklerin önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Bunun yanında orta yaşlı, ihtiyar ve alîl şeklinde kayıtlar da bulunmaktadır. Bu durum, nüfusun yalnızca genç ve çalışma çağındaki erkeklerden oluşmadığını; yaşlı ve çalışamayacak durumda olan kişilerin de ayrıca kayda geçirildiğini göstermektedir.
Vodina bölümünde aile ilişkilerinin tespit edilmesinde özellikle oğlu ve kardeşi ifadeleri önem taşımaktadır. Bir şahsın ardından aynı aile içerisinde bulunan başka bir erkek, bazen oğlu bazen de kardeşi olarak belirtilmiştir. Bu kayıt biçimi sayesinde yalnızca nüfus miktarını değil, ailelerin kendi içerisindeki yapısını da takip etmek mümkündür.
Defterin bu kısmında yer alan isimler arasında Mustafa, Mehmed, Ahmed, Hasan, Hüseyin, Ali, Osman, Yusuf, Süleyman, İbrahim ve Abdullah gibi dönemin Müslüman toplumunda yaygın olarak kullanılan isimler dikkat çekmektedir.
Vodina kayıtları genel olarak değerlendirildiğinde, yerleşimin erkek nüfusunun aileler hâlinde kaydedildiği ve nüfusun yaş bakımından farklı kuşaklardan meydana geldiği görülmektedir. Defterin amacı yalnızca nüfus sayımı yapmak olmadığı için, kişilerin askerlik ve çalışma durumlarına ilişkin bilgilerin de kayda geçirildiği anlaşılmaktadır.
KÛRNE CEL KÖYÜ
Defterde Vodina bölümünün ardından adı Osmanlıca olarak قورنه جل قريه سی şeklinde kaydedilen bir köy bölümü bulunmaktadır. Bu yer adının modern karşılığının yalnızca mevcut OCR metnine bakılarak kesinleştirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle yer adını burada defterdeki okunuşa bağlı olarak Kûrne Cel şeklinde vermek daha ihtiyatlıdır.
Bu bölümde de erkek nüfus aile esasına göre kaydedilmiştir. Şahısların baba adlarının yanında bazı kişilerin oğul veya kardeş olarak aynı kayıt içerisinde gösterilmesi, hane ve aile ilişkilerinin nüfus defterinin temel kayıt unsurlarından biri olduğunu göstermektedir.
Kayıtlarda genç ve çalışma çağındaki erkekleri ifade eden tüvânâ, bunun yanında orta yaşlı ve ihtiyar gibi hayat devresini belirten ifadeler görülmektedir. Böylece köyün erkek nüfusunun yaş gruplarına ilişkin genel bir görünüm elde edilebilmektedir.
Bu bölümdeki kayıtların değerlendirilmesinde özellikle şahısların isimlerinden ziyade defterin verdiği aile ve yaş bilgilerinin esas alınması gerekir. Çünkü Osmanlı nüfus defterlerinde aynı isimlerin farklı ailelerde tekrar tekrar kullanılması oldukça yaygındır.
BİZOVA KÖYÜ
Defterde بيزوه قريه سی, yani Bizova köyü, oldukça geniş bir bölüm meydana getirmektedir. Bizova kısmında 74 numaraya kadar devam eden kayıt sıralaması bulunmaktadır. Ancak burada önemli bir husus vardır: Bu 74 numara 74 hane anlamına gelmemektedir. Aynı numara altında birden fazla şahıs kaydedilebildiğinden, bunların hane değil kayıt/sıra numarası olarak değerlendirilmesi gerekir.
Bizova bölümünde Müslüman olarak işaretlenen nüfusun yanında ayrıca Rum kayıtları da bulunmaktadır. Rumlara ait bölümde sekiz erkek şahıs kaydedilmiştir. Bunlar arasında Yuno Petre oğlu, Manol Petre oğlu, Manol Pozin oğlu, Volkan Resto oğlu, Reste Yelandon oğlu, Rino Perdio oğlu, Rako Biko oğlu ve Petre Pozin oğlu gibi isimler görülmektedir.
Bizova'nın Müslüman nüfusuna ait kayıtlarda aile ilişkileri oldukça belirgindir. Örneğin bazı kayıtlar baba-oğul ilişkisini, bazıları ise kardeşleri aynı kayıt içerisinde göstermektedir. Hasan İbrahim oğlu ile İbrahim Hasan oğlu; İshak Hasan oğlu ile İshak Mustafa oğlu; Mustafa Kadri oğlu ile Kadri Ahmed oğlu; Osman Ferhad oğlu ile Ferhad Osman oğlu gibi kayıtlar bu aile ilişkilerine örnek teşkil etmektedir.
Bizova'da dikkat çeken sosyal görevlerden biri imamlık, diğeri ise muallimliktir. İlk kayıtlarda Halil Osman oğlu imam olarak, Zülfi Hasan oğlu ile Emin Hasan oğlu ise muallim olarak kaydedilmiştir. Bu durum köy içerisinde dinî ve eğitim hizmetlerinin bulunduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Köydeki erkeklerin önemli bir kısmı tüvânâ olarak kaydedilmiştir. Bunun yanında orta yaşlı, ihtiyar ve alîl kişiler de bulunmaktadır. Dolayısıyla Bizova'nın nüfus yapısında çalışma çağındaki erkeklerin ağırlığının yanında yaşlı ve fizikî bakımdan güçsüz kişilerin de bulunduğu görülmektedir.
Bizova bölümünde ayrıca Ermeni kaydı da dikkat çekmektedir. 73 numaralı kayıtta Latif Ali oğlu Ermeni olarak belirtilirken, aynı kayıt içerisinde Latif Süleyman oğlu için kardeşlik ilişkisi ve İslâm ibaresi görülmektedir. Bu kayıt OCR metninde bu şekilde okunmaktadır. Dolayısıyla bu aileye ilişkin etnik ve dinî değerlendirme yapılırken defterin görüntüsünün ayrıca kontrol edilmesi yerinde olacaktır.
Bizova'nın en önemli özelliklerinden biri, aynı yerleşim içerisinde Müslüman ve Rum nüfusun birlikte kaydedilmiş olmasıdır. Bu durum 1827 yılında köyün toplumsal yapısının tek tip olmadığını, farklı dinî toplulukların aynı yerleşim çevresinde bulunduğunu göstermektedir.
MANASTIRCIK
Defterdeki bir diğer yerleşim Manastırcık bölümüdür. Bu bölümde de nüfus aile ilişkileri içerisinde kaydedilmiştir.
Manastırcık kayıtlarında Mustafa İslâm oğlu gibi şahısların yanı sıra aynı aile içerisinde bulunan kişiler de görülmektedir. İlk kayıtlarda Mustafa İslâm oğlu için ihtiyarlık ve hastalık durumunu gösteren ifadeler bulunurken, onunla bağlantılı diğer kişiler de ayrıca kayda geçirilmiştir.
Bu köyün kayıtlarında eğitim ve askerlik bakımından dikkat çekici bilgiler bulunmaktadır. Mehmed Hüseyin oğlu muallim olarak kaydedilmiştir. Ayrıca bazı şahısların asker olduğu belirtilmektedir. İsa Ali oğlu ve İsa Hasan oğlu bu bakımdan dikkat çeken kayıtlardandır.
Manastırcık'ta aile ve lakap ilişkileri de görülmektedir. Çolak ifadesiyle kaydedilen şahıslar bulunmaktadır. Bu tür ifadelerin doğrudan soyadı olarak değerlendirilmemesi gerekir; bunlar çoğu zaman kişinin fizikî özelliğini veya toplum içerisindeki lakabını gösterebilir.
Genel olarak Manastırcık kayıtları, köyde dinî ve eğitim görevlerinin yanında askerî hizmetle bağlantılı erkeklerin de bulunduğunu göstermektedir. Ailelerin baba-oğul ve kardeşlik ilişkileri içerisinde kaydedilmesi ise köyün hane yapısının araştırılması açısından önemlidir.
KARAORMAN KÖYÜ
Defterin en geniş bölümlerinden biri قره اورمان قريه سی, yani Karaorman köyüdür. Karaorman kayıtları 76 numaradan başlayarak 273 numaraya kadar devam etmektedir. Bu bakımdan defter içerisinde en yoğun nüfus kayıtlarının bulunduğu yerleşimlerden biridir.
Karaorman'da çok sayıda tüvânâ kaydı bulunmaktadır. Bu durum köyün erkek nüfusu içerisinde çalışma ve askerlik çağındaki erkeklerin önemli bir ağırlığa sahip olduğunu göstermektedir. Bunun yanında çok sayıda orta yaşlı ve ihtiyar şahıs da kaydedilmiştir. Bazı kişiler ise alîl olarak belirtilmiştir.
Karaorman'da aile yapısının oldukça geniş olduğu bazı kayıtlar açık biçimde görülmektedir. Örneğin 176 numaralı kayıtta Mehmed Rüstem oğlu ile birlikte Rüstem Mehmed oğlu, Rüstem Rüstem oğlu, Rüstem Hüseyin oğlu ve Rüstem Ali oğlu aynı kayıt çevresinde yer almaktadır. Benzer şekilde 181 numaralı kayıtta İsmail Hasan oğlu ile İsmail Hüseyin oğlu ve İsmail Süleyman oğlu kardeş olarak kaydedilmiştir.
187 numaralı kayıtta Abdullah Abdi oğlu ile Abdullah Hasan oğlu ve Abdullah Süleyman oğlu kardeş olarak gösterilmektedir. 223 numaralı kayıtta ise Halil Ahmed oğlu, Halil Hasan oğlu ve Halil Süleyman oğlu birlikte görülmektedir. Bu tür kayıtlar Karaorman'da geniş aile gruplarının bulunduğunu göstermesi bakımından oldukça değerlidir.
Karaorman'da imam olarak kaydedilen kişiler de bulunmaktadır. 94 numaralı kayıtta Mustafa Hasan oğlu, 145 numaralı kayıtta ise Hüseyin Ömer oğlu imam olarak belirtilmiştir. Bu durum köyde dinî hizmetlerin kurumsal bir görev olarak yürütüldüğünü göstermektedir.
Karaorman'ın dikkat çeken başka bir özelliği de Ermeni kaydının bulunmasıdır. 153 numaralı kayıtta Süleyman Ali oğlu Ermeni ve orta yaşlı olarak kaydedilmiştir. Bu kayıt, Karaorman nüfusunun da tamamen tek bir dinî topluluktan oluşmadığını göstermektedir.
Karaorman kayıtlarında çok sayıda baba-oğul ilişkisi de bulunmaktadır. Ömer Mustafa oğlu ile Mustafa Osman oğlu, Mustafa Hasan oğlu ile Hasan Mustafa oğlu, Mehmed Hasan oğlu ile Hasan Ahmed oğlu, Mahmud Mustafa oğlu ile Mustafa Ahmed oğlu gibi örneklerde aile içerisindeki nesillerin aynı kayıt içerisinde takip edilmesi mümkündür.
Köyde fizikî durum bakımından alîl olarak kaydedilen şahıslar da bulunmaktadır. Özellikle Hüseyin Süleyman oğlu ve Abdullah İsmail oğlu gibi kişilerin alîl olarak belirtilmesi, nüfus defterinin yalnızca nüfus miktarını değil, kişilerin çalışma gücü ve fizikî durumlarını da dikkate aldığını göstermektedir.
Karaorman bölümünün genişliği ve çok sayıda aile kaydının bulunması, 1827 yılı itibarıyla buranın çevredeki önemli yerleşimlerden biri olduğunu düşündürmektedir. Bununla birlikte defterdeki sıra numaralarının doğrudan hane sayısı olarak değerlendirilmemesi gerekir.
TERSENE KÖYÜ
Defterde ترسنه قريه سی, yani Tersene köyü, ayrı bir bölüm hâlinde yer almaktadır. Bu bölümde 1'den 14'e kadar kayıt bulunmaktadır.
Tersene'nin ilk kaydında Hüseyin Hasan oğlu imam olarak belirtilmiştir. Bu kayıt köyde dinî hizmetlerin bulunduğunu göstermektedir.
Köy nüfusunda ihtiyar, orta yaşlı ve tüvânâ şeklinde farklı yaş ve çalışma durumları görülmektedir. Hasan Mehmed oğlu ihtiyar olarak kaydedilirken, Mehmed Zülfi oğlu onun oğlu olarak belirtilmektedir. Benzer şekilde Timur Hüseyin oğlu orta yaşlı, Hüseyin Hasan oğlu ise tüvânâ olarak kaydedilmiştir.
Tersene bölümünün en dikkat çekici kayıtlarından biri 8 numaralı kayıttır. Burada Mustafa Kadri oğlu Ermeni ve orta yaşlı olarak belirtilmiştir. Böylece Tersene'de de Müslüman nüfus yanında en az bir Ermeni şahsın bulunduğu anlaşılmaktadır.
Köyde kardeşlik ilişkileri de görülmektedir. Hasan Mehmed oğlu ile Hasan Ali oğlu kardeş olarak kaydedilmiştir. Bu tür kayıtlar Tersene'nin aile yapısının küçük ve birbirleriyle bağlantılı aile grupları üzerinden takip edilmesine imkân vermektedir.
Tersene bölümünde Rum nüfusa ilişkin açık bir kayıt görülmemektedir. Buna karşılık Ermeni kaydı açık şekilde bulunmaktadır.
BERAPREŞTE KÖYÜ
Defterin son bölümlerinden biri بره پرشته قريه سی, yani Berapreşte köyüdür. Bu bölümde 1'den 85'e kadar devam eden kayıtlar bulunmaktadır.
Berapreşte'de ilk kayıtta Abdullah Ahmed oğlu imam olarak kaydedilmiştir. Böylece köyde de dinî görevli bulunduğu açıkça anlaşılmaktadır.
Köyün erkek nüfusunda tüvânâ, orta yaşlı ve ihtiyar grupları birlikte görülmektedir. Bunun yanında fizikî durum ve askerlik bakımından dikkat çekici kayıtlar da vardır.
7 numaralı kayıtta Mehmed İslâm oğlu tüvânâ olarak kaydedilirken, İslâm Ahmed oğlu için orduda ifadesi bulunmaktadır. 8 numaralı kayıtta Hasan Feyzullah oğlu için yine orduda ifadesi görülmekte, Feyzullah Abdi oğlu ise tüvânâ olarak belirtilmektedir. 43 numaralı kayıtta Hüseyin Kara Ali oğlu için de orduda ifadesi bulunmaktadır.
Bu kayıtlar, Berapreşte'den bazı erkeklerin 1827 yılında askerî hizmetle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Ancak bu kişilerin hangi birliklerde veya nerede görev yaptıkları mevcut OCR metninden anlaşılmamaktadır.
Berapreşte'nin sosyal yapısını gösteren önemli ifadeler arasında Pehlivan, Hoca, Molla ve Hacı gibi unvan ve lakaplar bulunmaktadır. Örneğin Timur Hüseyin Pehlivan oğlu ve Hüseyin Pehlivan Ali oğlu şeklindeki kayıtlar vardır. Ayrıca Ali Hoca İbrahim oğlu, İsmail Hoca İbrahim oğlu, Mehmed Molla Osman oğlu ve Hüseyin Molla Ali oğlu gibi şahıslar görülmektedir. Mehmed Hacı Mehmed oğlu ve Hasan Hacı Talib oğlu kayıtları da köy içerisinde hacı unvanının kullanıldığını göstermektedir.
Berapreşte'de fizikî engellilik bakımından da dikkat çekici kayıtlar vardır. 70 numaralı kayıtta Tahir Hasan oğlu topal, 74 numaralı kayıtta ise Ahmed Mehmed oğlu topal olarak kaydedilmiştir. Bu durum nüfus defterinin kişilerin fizikî özelliklerini ve çalışma gücünü de kayıt altına aldığını açıkça göstermektedir.
Berapreşte'de geniş aile yapısını gösteren kayıtlar da bulunmaktadır. 77 numarada Ali Hasan oğlu ile Ali Abdurrahman oğlu kardeş olarak; 79 numarada Turhan Ahmed oğlu ile Turhan Hasan oğlu kardeş olarak; 83 numarada ise Abdülkerim Osman oğlu, Abdülkerim Ali oğlu ve üçüncü bir Abdülkerim aynı aile içerisinde gösterilmiştir.
Berapreşte kayıtlarında açık bir Rum veya Ermeni kaydı görülmemektedir. Buna karşılık köyün sosyal yapısı bakımından imam, hoca, molla, hacı ve pehlivan gibi çeşitli unvanların bulunması oldukça dikkat çekicidir.
GENEL DEĞERLENDİRME
1827 tarihli NFS 5063 numaralı Vodina nüfus defteri, yalnızca bir nüfus sayımı niteliğinde değildir. Defterde yer alan oğlu, kardeşi, imam, muallim, asker, orduda, tüvânâ, orta yaşlı, ihtiyar, alîl ve topal gibi ifadeler, dönemin köy hayatı ve aile yapısı hakkında önemli bilgiler vermektedir.
Köyler arasında özellikle Karaorman ve Bizova geniş kayıtlarıyla dikkat çekmektedir. Karaorman bölümünde 273'e kadar ulaşan kayıt sıralaması, bu yerleşimin defter içerisinde oldukça geniş yer tuttuğunu göstermektedir. Bizova'da ise Müslüman nüfusun yanında ayrıca Rum erkeklerinin toplu olarak kaydedilmiş olması, köyün çok dinli toplumsal yapısını açık biçimde ortaya koymaktadır.
Tersene ve Karaorman'da Ermeni şahısların kaydedilmiş olması da ayrıca önemlidir. Bu kayıtlar, bölgedeki nüfus yapısının yalnızca Müslümanlardan meydana gelmediğini göstermektedir. Ancak bu tür kayıtlar değerlendirilirken kişinin dinî/etnik işaretinin doğrudan bütün ailesine veya köyün tamamına teşmil edilmemesi gerekir.
Defterin en önemli özelliklerinden biri de aile bağlarını göstermesidir. Baba-oğul ve kardeş ilişkilerinin aynı kayıt içerisinde verilmesi, 19. yüzyılın ilk yarısında Vodina çevresindeki köylerde ailelerin nasıl teşkil edildiğini araştırmak için önemli bir imkân sunmaktadır.
Ayrıca köylerde imam ve muallimlerin bulunması, dinî ve eğitim hayatının yerel düzeyde örgütlendiğini göstermektedir. Berapreşte'de görülen Hoca, Molla, Hacı ve Pehlivan gibi ifadeler ise köy toplumunda kişilerin yalnızca isimleriyle değil, toplum içerisindeki konumlarını veya tanınma biçimlerini ifade eden unvan ve lakaplarla da kaydedildiğini ortaya koymaktadır.
Sonuç olarak NFS 5063 numaralı 1827 tarihli Vodina nüfus defteri, Vodina ve çevresindeki yerleşimlerin erkek nüfusu, aile yapısı, yaş dağılımı, çalışma gücü, askerlik durumu, dinî ve eğitim hayatı ve farklı dinî toplulukların varlığı bakımından incelenmesine imkân veren son derece değerli bir kaynaktır. Özellikle köylerin ayrı ayrı ele alınması, bölgedeki yerleşimlerin birbirinden farklı sosyal özelliklerinin ortaya çıkarılması açısından önem taşımaktadır.
Bağımsız Araştırmacı Yazar Hüsnü Yazıcı
Kaynak: Murat Bilgin, NFS 5063, Vodina (Selanik Eyaleti), 1827, Osmanlı Nüfus Defteri.
