Sovyet Basını Gözüyle 1922 Mübadele Süreci: İzmir’de Yerleşim ve Sevk Sayıları
31 Aralık 1922 tarihli Rusça bir Sovyet basın haberinde, İzmir'deki nüfus hareketleri ve iskân çalışmaları hakkında dönemin Türk yetkililerinin açıklamalarına yer verilmektedir.
Mübadele ve İmar Vekili Necati Bey, İzmir'e ulaşan 33.619 Müslüman göçmenin 28.000'inin yerleştirildiğini belirtmektedir. Aynı açıklamada, mübadele kapsamında 8.000 Rum'un Yunanistan'a gönderildiği, İzmir'de ise sevk sırasını bekleyen 8.000 Rum'un daha bulunduğu ifade edilmektedir.
Haberde ayrıca, mübadele ve imar faaliyetleri için çeşitli projelerin hazırlandığı ve bunlara ilişkin bilgilerin Aralık ayı sonunda açıklanacağı belirtilmektedir.
Aynı tarihli haberde Dahiliye Vekili Ferit Bey ise Rumların İzmir'e geri dönmelerine izin verileceği yönündeki söylentilerin doğru olmadığını açıklamakta; Yunanca konuşan farklı uyruklardan bazı kişilerin İzmir'e gelmesinin bu söylentilere neden olduğunu belirtmektedir. İzmir'e gelecek Rumların karaya çıkmalarını önlemek amacıyla sıkı tedbirler alındığı da özellikle vurgulanmaktadır.
Bu belge, 1922 yılının son günlerinde İzmir'de mübadele sürecinin fiilî olarak nasıl yürütüldüğünü, göçmenlerin iskânını, Rumların sevkini ve limandaki güvenlik uygulamalarını göstermesi bakımından dikkat çekici bir Sovyet basın kaynağıdır.
Not: Belgedeki Rusça metnin ilk kelime/ibaresi mevcut aktarımda bozuk görünmektedir. Bu nedenle söz konusu bölümün, gazetenin orijinal nüshası üzerinden ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
Belge künyesi:
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
Fon: YB.(21)
Yer: 8-6
Arşiv Kütük No: 612-1-112
Tarih: 31 Aralık 1922
Dil: Rusça
Dosya Sayfa No: 3
Genel Katalog No: 97 ve devamı
Bağımsız Araştırmacı Yazar Hüsnü
[Mübadele Vekili Necati Bey'in Açıklamalarının Devamı]
"...tütüncüler. İzmir'e (Smırna) ulaşan 33.619 göçmenden 28.000'i halihazırda yerleştirilmiştir. Mübadeleye tabi Rumlara gelince; bunlardan 8.000 kadarı, Midilli'deki Müslümanlar ile takas edilerek Yunanistan'a gönderilmiştir. İzmir'de sıralarını bekleyen 8.000 Rum daha bulunmaktadır. Mübadele ve imar/ihya çalışmaları için birçok proje hazırladık; bunlar hakkındaki bilgileri Aralık ayının sonunda açıklayacağım."
[Dahiliye Vekilinin Açıklaması]
DAHİLİYE VEKİLİNİN (KOMİSERİNİN) BEYANATI
"Journal d'Orient" gazetesinin 4 Aralık tarihli haberine göre, Dahiliye Vekili Ferit Bey, gazete muhabirine verdiği demeçte şunları ifade etmiştir:
"Son günlerde çok sayıda çete mensubunu/haydutu yakaladık. Geriye sadece çete reislerini ele geçirmek kaldı. Çetelerden biri Suriye sınırını geçti. Yaşanan tüm soygun ve cinayetlerin sorumluluğunu üzerime alıyorum; bu durumdan şikâyeti olan herkes doğrudan bana başvurabilir.
Halk Fırkası'nın Reji Şirketi (Tütün Rejisi) hakkındaki kararı doğrultusunda ilgili kurumlar gerekli incelemelere başlamıştır.
Rumların İzmir'e dönmelerine izin verileceği yönündeki söylentiler asılsızdır. Bu dedikodu, Yunanca konuşan farklı uyruklardan bazı kişilerin İzmir'e gelmesi olayından kaynaklanmaktadır. İzmir'e ulaşacak Rumların karaya çıkmasını engellemek amacıyla son derece sıkı tedbirler aldık.
Genel af kapsamı dışında tutulacak 150 kişilik liste (Yüzellilikler), şu anda Türkiye'de bulunan bazı kişileri de içermektedir.
Fener Rum Patrikhanesi seçimiyle ilgili olarak kamu huzurunu bozacak herhangi bir olay ya da kışkırtma yaşanırsa, emniyet güçlerimiz derhal gerekli tedb
irleri alacaktır."
2. Öne Çıkan Ana Başlıklar ve Tarihi Ayrıntılar
- İzmir Sahasındaki Mübadele Rakamları: İzmir'e ulaşan 33.619 mübadilden 28.000'inin yerleştirildiği; buna karşılık Midilli Müslümanları ile takas edilmek üzere 8.000 Rum'un Yunanistan'a gönderildiği bildirilmektedir.
- Güvenlik ve Asayiş: Asayişi bozan çetelerle mücadele edildiği ve İçişleri Bakanı'nın bu konudaki sorumluluğu bizzat üstlendiği vurgulanmaktadır.
- İzmir'e Rum Dönüşü İddiası: Yunan unsurların İzmir'e geri döneceği yönündeki şayialar kesin dille reddedilmiş, Yunanca konuşan yabancı uyrukluların şehre gelişi nedeniyle çıkan bu söylentilere karşı limanlarda sıkı tedbirler alındığı açıklanmıştır.
- "Yüzellilikler" ve Patrikhane Seçimleri: Milli Mücadele sonrası af kapsamı dışında tutulacak 150 kişilik listenin (Yüzellilikler) hazırlığına ve İstanbul'daki Fener Rum Patrikhanesi seçimleri sırasındaki asayiş tedbirlerine değinilmektedir.
3. Belge Künyesi
- Belge Tarihi: 31 Aralık 1922 (M-31-12-1922)
- Arşiv Kodu: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Fon Kodu: YB.(21), Yer Bilgisi: 8-6 (Yeni Tarih Arşivi No: 612-1-112, Dosya Sayfa: 97 ve devamı).
