GUSTULÜP KÖYÜ VE YAZICI AİLESİ

Osmanlı Rumeli’sinde Bir Evlad-ı Fatihan Yerleşimi

Bağımsız Araştırmacı Yazar Hüsnü Yazıcı

ÖNSÖZ

Bu çalışma, Selanik Sancağı’na bağlı Karacaova bölgesinde bulunan Gostolob (Gustulüp / Konstantia) köyünün Osmanlı dönemindeki tarihî gelişimini, nüfus yapısını, iskân sürecini, sosyal hayatını ve aile yapısını arşiv kayıtları ışığında incelemek amacıyla hazırlanmıştır.

Araştırmada Osmanlı tahrir defterleri, avarız kayıtları, Evlad-ı Fatihan defterleri, nüfus yoklamaları, vakıf kayıtları ve sözlü tarih çalışmaları birlikte değerlendirilmiştir.

Gostolob yalnızca bir köy değildir. Rumeli’deki Osmanlı iskân sisteminin, askerî yerleşim düzeninin, tımar yapısının ve çok kültürlü Balkan coğrafyasının küçük fakat güçlü bir örneğidir.

BİRİNCİ BÖLÜM

KARACAOVA VE GOSTOLOB

Gostolob köyü, Osmanlı döneminde Selanik Sancağı içerisinde, Karacaova bölgesinde ve Yenice-i Vardar’a bağlı bir yerleşim olarak görülmektedir.

Bugünkü adı Konstantia olan köy, Osmanlı kayıtlarında:

Gostolob

Gustulüp

Gastelip

Göstelüp

şeklinde geçmektedir.

Köy, Vardar hattının önemli geçiş bölgelerinden biri içerisinde bulunmaktaydı. Verimli tarım alanları, su kaynakları ve ulaşım bağlantıları nedeniyle Osmanlı döneminde stratejik öneme sahipti.

Bölge aynı zamanda:

akıncı yolları,

sipahi yerleşimleri,

Evlad-ı Fatihan köyleri

ile çevriliydi.

İKİNCİ BÖLÜM

1530 YILI: GAYRİMÜSLİM AĞIRLIKLI KÖY

1530 tarihli Osmanlı tahrir kayıtlarında Gostolob köyü büyük ölçüde gayrimüslim nüfustan oluşmaktadır.

Kayıtlara göre:

Müslüman hane: 1

Gayrimüslim hane: 76

Toplam hane: 77

Bu tablo, köyün henüz Osmanlı iskân dönüşümünü tam yaşamamış olduğunu göstermektedir.

Gostolob bu dönemde klasik Balkan-Hristiyan yerleşimi görünümündedir.

Ancak Osmanlı idaresi bölgeyi kontrol altında tutmak amacıyla Rumeli’de sistemli iskân politikaları yürütmektedir.

Özellikle:

tımar sistemi,

sipahi yerleşimleri,

Evlad-ı Fatihan politikası,

Yörük iskânı

bu süreçte önemli rol oynamıştır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

1568 YILI: TİMAR HASAN VE ÇİFTLİKLER

1568 tarihli tahrir defterlerinde Gostolob köyünde önemli bir değişim görülmektedir.

Nüfus azalmıştır:

Müslüman hane: 4

Gayrimüslim hane: 48

Toplam hane: 52

1530 ile 1568 arasında toplam hane sayısı 77’den 52’ye düşmüştür.

Bu düşüşün muhtemel sebepleri:

salgınlar,

göç,

savaşlar,

ekonomik zorluklar,

kırsal çözülme

olabilir.

Ancak aynı dönemde çok önemli yeni kayıtlar ortaya çıkmaktadır:

Çiftlik-i Hasan

Çiftlik-i Hamza

Çiftlik-i Hacı Cafer

Özellikle şu kayıt dikkat çekicidir:

“Çiftlik-i Hasan, merd-i tımar.”

Bu ifade Hasan’ın sıradan köylü değil, tımar sahibi askerî sınıfa mensup bir kişi olduğunu göstermektedir.

Aynı belgede:

“haliya der-yed-i Memi veled-i O”

ifadesi yer almaktadır.

Bu ifade:

“halen oğlu Memi’nin tasarrufundadır”

anlamına gelmektedir.

Böylece Hasan Çiftliği’nin aile içinde nesilden nesile devam ettiği anlaşılmaktadır.

Bu kayıtlar, Gostolob’da Osmanlı askerî-toprak düzeninin kurulduğunu göstermektedir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

EVRENOSOĞULLARI VE TÜRK İSKÂNI

Gostolob’un bağlı bulunduğu Yenice-i Vardar, Osmanlı Rumeli tarihinin en önemli merkezlerinden biridir.

Bölge, Evrenosoğulları tarafından iskân edilen ana alanlardan biri olarak bilinmektedir.

Gazi Evrenos Bey ve Evrenosoğulları:

Batı Anadolu,

Saruhan,

Karesi,

Aydın,

Manisa

çevresinden gelen Yörük ve Türkmen nüfusunu Rumeli’ye yerleştirmiştir.

Gostolob’daki:

sipahi,

sekban,

alemdar,

kethüda,

yazıcı,

münşi

yoğunluğu, köyün bu askerî-iskan sisteminin parçası olduğunu düşündürmektedir.

BEŞİNCİ BÖLÜM

1683 YILI: MÜSLÜMAN ÇOĞUNLUĞUN OLUŞMASI

1683 yılına gelindiğinde Gostolob köyü önemli ölçüde değişmiştir.

Kayıtlarda:

Müslüman hane: 23

Gayrimüslim hane: 15

Toplam hane: 38

olarak görülmektedir.

Böylece Müslüman nüfus köyde çoğunluğu ele geçirmiştir.

Bu dönemde kayıtlarda geçen bazı isimler:

Hasan Bey Çiftliği

Mehmed Ahmed bin Mustafa

Mehmed bin İbrahim

Ali bin Veli

Mustafa bin Hüseyin

Abdulbaki bin Hamza

Ali bin İbrahim

şeklindedir.

Özellikle: “Hasan Bey Çiftliği”

kaydı dikkat çekmektedir.

Bu kayıt, 1568’deki Tımar Hasan hattının sonraki yüzyılda da devam ettiğini düşündürmektedir.

Ayrıca köyde:

kethüda,

sipahi,

askerî aileler,

çiftlik sahipleri

belirginleşmiştir.

ALTINCI BÖLÜM

YAZICI AİLESİ VE SİLSİLE İHTİMALİ

Gostolob nüfus kayıtlarında dikkat çeken ailelerden biri Yazıcı ailesidir.

1831 nüfus kayıtlarında:

Hasan oğlu Ahmed Yazıcı

Süleyman Yazıcı

Selim Yazıcı

gibi isimler görülmektedir.

Yazıcı lakabı Osmanlı’da genellikle:

okur-yazar,

kayıt tutan,

vergi işleriyle uğraşan,

devletle bağlantılı

kişiler için kullanılmaktaydı.

Gostolob’daki Yazıcı ailesinin de köy içerisinde idarî ve sosyal açıdan etkili ailelerden biri olduğu anlaşılmaktadır.

Sözlü aile hafızasında ise Yazıcı ailesinin köyde:

cami,

çeşme,

yol,

altyapı,

vergi düzeni

gibi işlerde görev aldığı anlatılmaktadır.

Aile büyükleri tarafından çizilen eski şemalarda:

Hasan Bey,

Küçük Bey

gibi isimlerin en üst kuşaklarda yer aldığı görülmektedir.

Arşiv kayıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde şu tarihsel silsile ihtimali ortaya çıkmaktadır:

1568 Tımar Hasan ↓ Memi ↓ 1683 Hasan Bey Çiftliği ↓ 1831 Hasan oğlu Ahmed Yazıcı ↓ Yazıcı ailesi

Bu bağlantı kesin soy zinciri olarak değil, tarihsel süreklilik ihtimali olarak değerlendirilmelidir.

Ancak:

aynı köyde bulunmaları,

Hasan adı etrafında devam eden kayıtlar,

çiftlik sürekliliği,

Yazıcı ailesinin idarî yapısı,

sözlü aile hafızası

birlikte değerlendirildiğinde güçlü bir tarihsel bağ ihtimali ortaya çıkmaktadır.

YEDİNCİ BÖLÜM

EVLAD-I FATİHAN YAPISI

Gostolob kayıtlarında görülen askerî unvanlar dikkat çekicidir:

Sipahi

Sekban

Alemdar

Bölükbaşı

Serçeri

Çavuş

Ağa

Bey

Kethüda

Bu unvanlar, köyün sıradan reaya köyü olmadığını göstermektedir.

Köy büyük ihtimalle Evlad-ı Fatihan sistemine bağlı askerî yerleşim karakteri taşımaktadır.

Evlad-ı Fatihan sistemi:

Osmanlı’nın Rumeli’ye yerleştirdiği askerî aileler,

akıncı torunları,

sipahi kökenli nüfus

üzerine kurulmuştu.

Gostolob’daki askerî yapı bu sisteme güçlü biçimde uymaktadır.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

1714 MESCİT KAYDI

1714 tarihli vakıf ve berat kayıtlarında Gostolob’daki mescit hakkında önemli bilgiler bulunmaktadır.

Kayıtta:

imam Veli’nin görevini ihmal ettiği,

mescidin harap duruma düştüğü,

yerine Ali Halife’nin atanmasının istendiği

belirtilmektedir.

Bu kayıt birkaç açıdan önemlidir:

Gostolob’da aktif dinî kurum bulunduğunu göstermektedir.

Devletin köyü doğrudan denetlediğini göstermektedir.

Köyün Osmanlı idarî sistemi içerisinde aktif olduğunu ortaya koymaktadır.

DOKUZUNCU BÖLÜM

1831 NÜFUS DEFTERİ ANALİZİ

1831 nüfus kayıtları Gostolob’un artık tamamen Osmanlı-Müslüman karakterli bir köy hâline geldiğini göstermektedir.

Defterde yoğun şekilde şu lakap ve unvanlar görülmektedir:

Yazıcı

Münşi

Sipahi

Sekban

Alemdar

Serçeri

Bölükbaşı

Molla

İmam

Bu yapı, köyün askerî ve idarî niteliğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Ayrıca:

ipekçi,

kozacı,

çoban,

hizmetkâr,

değirmenci

gibi meslekler de görülmektedir.

Bu durum Gostolob’un yalnızca askerî değil, aynı zamanda üretim merkezi niteliği taşıdığını göstermektedir.

ONUNCU BÖLÜM

LAKAPLAR VE ETNİK YAPI

Gostolob’daki lakaplar köyün çok katmanlı sosyal yapısını göstermektedir.

Türkçe/Osmanlı kökenli lakaplar:

Yazıcı

Hoca

Molla

Çavuş

Pehlivan

Dülger

Kara

Tuzcu

Slav/Balkan kökenli lakaplar:

Belo

Rude

Lişo

Mançe

Menko

Jore

Yamçe

Arnavut veya diğer etnik çağrışımlı isimler:

Toska

Ulah

Nemçe

Arap

Zenci

Bu tablo, Gostolob’un tamamen tek kökenli değil; Balkan kültürel yapısıyla iç içe geçmiş Osmanlı Rumeli yerleşimi olduğunu göstermektedir.

ON BİRİNCİ BÖLÜM

DİL VE KİMLİK MESELESİ

yüzyılda bölgeyi gezen bazı seyyahlar, Müslüman halkın günlük yaşamda Makedonca konuştuğunu belirtmektedir.

Bu durum Rumeli açısından olağandır.

Osmanlı Rumelisi’nde:

dil,

etnik köken,

dinî kimlik

her zaman aynı değildir.

Yüzyıllarca Balkan halklarıyla birlikte yaşayan Müslüman topluluklar günlük yaşamda yerel dili kullanmaya devam etmişlerdir.

Bu nedenle Makedonca konuşulması, köyün Osmanlı-Türk kimliğiyle çelişmez.

ON İKİNCİ BÖLÜM

PEÇENEK, KUMAN VE UZ İHTİMALİ

Karacaova ve Vardar bölgesinde Osmanlı öncesi dönemde:

Peçenek,

Kuman/Kıpçak,

Uz/Oğuz

gibi Türkik toplulukların bulunduğu Bizans kaynaklarında görülmektedir.

Bu nedenle bölgedeki bazı ailelerin köklerinde Osmanlı öncesi Türkik unsurların bulunması mümkündür.

Ancak mevcut Osmanlı arşiv belgeleri doğrudan:

“bu aile Peçenektir” veya

“bu aile Kumandır”

şeklinde açık bilgi vermemektedir.

Bu konu tarihsel ihtimal olarak değerlendirilmelidir.

ON ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

1904 VE SONRASI

1904 yılına gelindiğinde Gostolob’un nüfusu yaklaşık 720 kişiye ulaşmıştır.

Köyde:

ipekçilik,

kozacılık,

tarım,

hayvancılık

gelişmiştir.

Ayrıca:

iki cami,

bir mescit,

üç değirmen,

haftalık pazar

bulunduğu bilinmektedir.

Gostolob bu dönemde artık yarı kasaba karakterli üretim merkezi görünümündedir.

ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

MÜBADELE VE SONRASI

1924 mübadelesiyle birlikte Gostolob’daki Müslüman Türk nüfus Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır.

Köyde:

çeşmeler,

eski Osmanlı evleri,

çınar ağaçları,

taş yapılar

gibi kültürel miras unsurları kalmıştır.

1925 yılında köyün adı Konstantia olarak değiştirilmiştir.

ON BEŞİNCİ BÖLÜM

YAZICI AİLESİ TARİHSEL KUŞAK SİLSİLESİ

Yazıcı ailesine ait tarihsel kuşak silsilesi, Osmanlı arşiv kayıtları ile sözlü aile hafızasının birlikte değerlendirilmesi sonucu oluşturulmuştur.

Hazırlanan silsile çalışmasında aile hattı şu şekilde gösterilmektedir:

Kuşak Merd-i Tımar Hasan (1568)

Kuşak Hasan oğlu Memi

3-5. Kuşak Arşiv boşluğu dönemi

Kuşak Hasan Bey (1683)

Kuşak Arşiv boşluğu dönemi

Kuşak Hasan (Tahmini doğum 1720-1730)

Kuşak Hasan oğlu Ahmed Yazıcı (1751 doğumlu)

Kuşak Yazıcı Ahmed oğlu Hüseyin

Kuşak Hüseyin oğlu İpekçi Yazıcı Mehmet Efendi

Kuşak Mehmet oğlu Hüsnü Yazıcı (1893-1972)

Kuşak Hüsnü oğlu Süleyman Yazıcı (1928 doğumlu)

Kuşak Süleyman oğlu Hüsnü Yazıcı (1964 doğumlu)

Bu silsile çalışması:

Osmanlı tahrir kayıtları,

avarız defterleri,

1831 nüfus defteri,

sözlü aile hafızası,

aile büyüklerinin çizdiği şemalar

birlikte değerlendirilerek hazırlanmıştır.

Silsilede özellikle:

1568 Tımar Hasan ↓ 1683 Hasan Bey ↓ 1831 Hasan oğlu Ahmed Yazıcı

hattı tarihsel süreklilik açısından önem taşımaktadır.

Ancak arşiv boşlukları nedeniyle bazı ara kuşaklar kesin olarak tespit edilememektedir.

Bu nedenle çalışma:

kesinleşmiş soy kütüğü değil,

arşiv destekli tarihsel silsile çalışması

olarak değerlendirilmelidir.

Aile silsilesi ayrıca Gostolob’daki:

tımar sistemi,

askerî yerleşim,

Yazıcı unvanı,

Evlad-ı Fatihan yapısı

ile birlikte değerlendirildiğinde Rumeli’deki Osmanlı-Türk aile sürekliliğinin dikkat çekici örneklerinden biri olarak görülmektedir.

SONUÇ

Gostolob köyü:

eski Balkan yerli nüfusu,

Osmanlı öncesi Türkik etkiler,

Evrenosoğulları iskânı,

Evlad-ı Fatihan sistemi,

Osmanlı askerî yerleşimi,

Balkan kültürel yapısı

katmanlarının birleştiği tarihî bir Rumeli köyüdür.

1530’dan 1904’e kadar geçen süreçte:

nüfus yapısı değişmiş,

Müslüman nüfus çoğunluğa geçmiş,

askerî-idarî yapı güçlenmiş,

köy ekonomik merkez hâline gelmiştir.

Özellikle:

Tımar Hasan,

Hasan Bey Çiftliği,

Yazıcı hattı

üzerinden görülen tarihsel süreklilik, Gostolob’un Osmanlı Rumeli tarihindeki yerini daha da önemli hâle getirmektedir.

KAYNAKÇA

TT.d.723 Selanik Sancağı Tahrir Defteri

KK.d.2700 Yenice-i Vardar Avarızhane Defteri

MAD.d.520 Evlad-ı Fatihan Defteri

1831 Karacaabad Nüfus Defteri

1714 Vakıf ve Berat kayıtları

Selanik Vilayet Salnameleri

Sözlü tarih çalışmaları

Bağımsız Araştırmacı Yazar Hüsnü Yazıcı