SELANİK SANCAĞI KARACAOVA (KARACAABAD/MOGLENA) BÖLGESİNDE EVLÂD-I FÂTİHÂN İSKÂNI VE DEMOGRAFİK YAPI (11.–20. YÜZYILLAR)
Öz
Bu çalışma, Selanik Sancağı’na bağlı Karacaova/Karacaabad (Moglena) bölgesinde Bizans döneminden Lozan Mübadelesi’ne kadar uzanan Türk-Müslüman varlığını ve iskân süreçlerini inceler. Bizans kaynaklarında Peçenek ve Kuman topluluklarının yerleşimi, Osmanlı fethiyle birlikte Evlâd-ı Fâtihân, Yörük, Tatar, Konyar ve diğer Müslüman unsurların iskânı, 1530–1894 arası köy sayıları, 1720 Müdevver Defteri ve 1831 nüfus sayımı ışığında değerlendirilir. Son bölümde 1923 Lozan Mübadelesi’nin bölgedeki Türk-Müslüman nüfus üzerindeki etkisi ele alınır.
Anahtar Kelimeler: Karacaova, Karacaabad, Moglena, Evlâd-ı Fâtihân, iskân, Lozan Mübadelesi.
Giriş
Karacaova, Osmanlı Rumelisi’nde stratejik konumu nedeniyle hem askerî hem demografik açıdan önemli bir bölgeydi. Bu çalışmanın amacı, bölgedeki Türk-Müslüman varlığının tarihsel sürekliliğini tartışmak; iskân politikalarını, vergi statülerini ve kurumsal yapıyı arşiv belgeleriyle ortaya koymaktır. Yöntem olarak Bizans kronikleri, Osmanlı arşiv belgeleri, salnameler, nüfus defterleri ve sözlü tarih kaynakları kullanılmıştır. Sözlü kaynakların hatıra ve yanlılık taşıyabileceği unutulmamalıdır.
1. Bizans Döneminde Moglena ve Erken Türk Toplulukları
11. yüzyıldan itibaren Bizans kroniklerinde Moglena çevresinde Peçenek ve Kuman boylarının yerleştiği görülür. Anna Komnene[1] ve Zonaras[2], bu toplulukların varlığını kaydeder. 1184 tarihli Lavra belgesi[3] ise Kumanların Büyük Lavra Manastırı’na ait yaylaklarda hayvan otlattığını ve vergi ödediğini gösterir. Bu kayıt, bölgede Bizans idaresine tabi, yerleşik ve kayıt altında bir Türk topluluğunun varlığına işaret eder. Akdes Nimet Kurat[4], Osmanlıların 14. yüzyılda bölgeye ulaştığı sırada bu toplulukların Türk kimliklerini hâlâ korumakta olduğunu belirtmektedir. Ancak bu tespitin ihtiyatla değerlendirilmesi gerekir.
2. Osmanlı Fethi ve Evlâd-ı Fâtihân İskânı
Osmanlı fethinden sonra Karacaova, “Evlâd-ı Fâtihân” iskân politikası çerçevesinde Türk ve Müslüman unsurlarla yeniden şenlendirildi[5]. Gazi Evrenos Bey’in fetihleri sonrasında bölgeye Anadolu’dan Türkmen grupları, Rumeli içlerinden ise Müslüman nüfus sevk edildi. Bu iskânla hem askerî güvenlik sağlandı hem de tarımsal üretim artırıldı.
3. Osmanlı Döneminde İskân ve Demografik Yapı
Bölgeye yerleştirilen başlıca gruplar şunlardı:
· Konyar Türkmenleri: 16.–17. yüzyıllarda Konya ve Karaman çevresinden getirilen Konyar boyları. Anton Tuma[6], Die Türken in Europa adlı eserinde Karacaova ve çevresine Konyar Türklerinin yerleştirildiğini belirtir. M. Tayyib Gökbilgin[7] de bu iskân hareketini belgelemiştir.
· Evlâd-ı Fâtihân aileleri: Rumeli’ye geçen akıncı beylerinin ve gazilerin soyundan gelen imtiyazlı askerî-sosyal sınıflar.
· Balkan Müslümanları: Arnavut, Boşnak ve gulâm kökenli Müslüman unsurlar.
Nüfus ve Köy Verileri
Dönem Toplam Köy Evlâd-ı Fâtihân Köyü
1530 Yenice-i Vardar 40 —
1530 Vodina 32 —
1530 Olivir/Karacaova 24 —
1720 Karacaova 18 14
1894 Karacaabad 19 —
1720 Müdevver Defteri’ne göre Karacaova’daki 18 köyün 14’ü Evlâd-ı Fâtihân statüsündedir: Gustulüp, Fuştan, Prodrom, Kuzişen, Kırlat, İslatina, Nevahor, Ranislav, Gabrişte, İzvor, Novasel, Rujina, Severin ve İstranişte[8]. 1831 nüfus sayımı ise bölgede tarım ve ipek böcekçiliğiyle uğraşan yoğun bir Müslüman-Türk nüfusu belgeler[9].
1530-1720 yılları arasındaki değişim, bölgedeki köy sayısının 96’dan 146’ya çıkarak +50 yeni köy artışı kaydettiğini gösterir. Bu artış, sistemli Türk-Müslüman iskânının somut bir göstergesidir.
4. Askerî, Sosyal ve İdari Durum
Askerî Katkılar
Karacaova, Osmanlı ordusunun insan gücü ihtiyacını karşılamada önemli bir kaynak olmuştur. 1802 Mısır Seferi için bölgeden 500 asker sevk edilmiştir[10]. Balkan Savaşları öncesinde ise bölgeden 250 piyade asker talep edildiği kayıtlarda yer almaktadır.
Vodina Camii
Fatih Sultan Mehmed Han tarafından inşa ettirilen Vodina Camii, Osmanlı arşiv belgelerinde H.EUM.3.Şb 27/66 numara ile kayıtlıdır[11]. Padişah vakfiyesinde yer alan ve vakıf gelirleriyle desteklenen bu cami, yalnızca ibadet edilen dini bir mekân değil, Karacaova’daki Türk-Müslüman varlığının en somut sembolü olmuştur. Söz konusu tarihî yapı, 1919 yılında Yunan güçleri tarafından tahrip edilmiştir.
Eğitim, İslami Kurumlar ve Nişanlar
Osmanlı döneminde Karacaova’da inşa edilen camiler, medreseler ve ibtidai mektepler sayesinde dini, sosyal ve kültürel hayat tamamen Türk-İslam kimliğiyle yoğrulmuştur.
· Notya İbtidai Mektebi: 27 Temmuz 1893 tarihli belgeye (H.13-01-1311) göre, Notya köyünde padişahın bizzat maddi desteğiyle bir ibtidai mektep açılmış ve bu okula padişahın ismi verilmiştir[12].
· Mecidiye Nişanı: 20 Kasım 1892 tarihli belgeye (H.EUM.5.) göre, Notya köyünün ileri gelen şahsiyetlerinden Büyük Mustafa Bey ve Küçük Mustafa Bey, devlete ve bölgeye yaptıkları hizmetlerden dolayı Mecidiye Nişanı ile taltif edilmişlerdir[13].
· Öğretmen Tayinleri: 3 Aralık 1913 (MF.MKT.) tarihli belgeye göre Fuştanlı muallim Ali Rıza Efendi Ankara’ya tayin edilmiştir. Gabrişte Köyü’nden Muallim Yusuf Ziyaeddin Efendi Adana Karaisalı Rüştiyesi’ne atanmıştır. Gastelop Köyü halkı, Mahmud oğlu Hüseyin Efendi’nin yeniden muallim olarak köylerine atanması yönünde resmî talepte bulunmuştur[14].
5. Sözlü Tarih Işığında Bölge
Sözlü kaynaklar, bölgedeki Türk varlığının gündelik hayatını yansıtır:
· Süleyman Ilgaz (1900, Gustulup): “Gustulup tamamen bir Türk köyüydü. Köyümüzde camimiz, medresemiz ve değirmenimiz vardı. Hasan, Mehmet ve Muhammed hocalar bizlere Kur’an-ı Kerim öğretirdi. Durumumuz oldukça iyiydi, zengindik.”[15]
· Ali Solmaz (1898, Kapiyani): “Bin hanelik köyümüzün tamamı Türklerden oluşuyordu. Sadece 40–50 hane kadar Hristiyan (Rum, Bulgar ve Roman) nüfus vardı. Onlar bize ‘ağa’ der, yanımızda işçi olarak çalışırlardı.”[16]
· Abdullah Arıç (1894, Fuştan): “Fuştan, yaklaşık 500 hanelik bir Türk köyüydü. Nahiye müdürümüz, Mustafa Kemal Atatürk’ün eniştesi Ohrili Faik Bey’di. Yunan çeteleri çevre köyleri yaktığında, biz bu acı olayları tepelerden korkuyla izledik.”[17]
Bu anlatımlar değerli olmakla birlikte, hatıra kaynaklarının abartı ve seçici hatırlama içerebileceği göz önünde tutulmalıdır.
6. Lozan Mübadelesi ve Dilsel Kimlik
30 Ocak 1923 tarihli Lozan Mübadelesi Protokolü[18] uyarınca Karacaova’daki Türk ve Müslüman nüfus Türkiye’ye göç etti. Bölge Türkleri ana dil olarak Türkçe konuşmakla birlikte, yerel Slav dilli halkla iletişim için Makedonca’nın Karacaova’ya özgü bir ağzını da kullanıyordu. Bu ağız, günümüzdeki standart Makedoncadan ve standart Bulgarcadan farklı özellikler gösteren tarihî bir yapıya sahipti. Hamdi Bey’in 1923 tarihli raporuna göre Vodina ve Karacaova’da 25.000 Türk nüfusunun 9.140’ı yardıma muhtaçtı[19].
Sonuç
Karacaova/Karacaabad, Bizans döneminden itibaren Türk topluluklarının yerleştiği; Osmanlı döneminde ise Evlâd-ı Fâtihân iskânı, vakıf kurumları ve eğitim yapılarıyla Türk-Müslüman kimliğin güçlendiği bir bölge olmuştur. 1923 Lozan Mübadelesi ile bu sosyo-kültürel miras Anadolu’ya taşınmış, bölgedeki Türk varlığı yeni bir döneme girmiştir.
Kaynakça
[1] Anna Komnene. Alexiad. Çev. E.R.A. Sewter. London: Penguin, 2003.
[2] Zonaras, Ioannes. Epitome Historiarum. Bonn: Weber, 1897.
[3] Lavra Belgesi, 1184 (I. Andronikos Komnenos’un prostaxis belgesi).
[4] Akdes Nimet Kurat. Peçenek Tarihi. Ankara: TTK, 1937.
[5] Halil İnalcık. Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Kronik, 2016.
[6] Tuma, Anton. Die Türken in Europa.
[7] Gökbilgin, M. Tayyib. Rumeli’de Yörükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân. İstanbul: İÜEF, 1957.
[8] Kayapınar, Levent. “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”, Mübadil Kentler: Yunanistan, Lozan Mübadilleri Vakfı Yayınları, İstanbul, 2012, s. 48-106.
[9] Yazıcı, Hüsnü. Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri. İstanbul: Yazar Yayınları, 2023.
[10] T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), C..AS.. 942–40871.
[11] BOA, H.EUM.3.Şb 27/66.
[12] BOA, H.13-01-1311.
[13] BOA, H.EUM.5.
[14] BOA, MF.MKT.
[15] Özsoy, İskender. İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2003.
[16] A.g.e.
[17] Tercüman Gazetesi, Abdullah Arıç Röportajı.
[18] Lozan Mübadelesi Protokolü, 1923.
[19] “Hamdi Bey’in Raporuna Göre Lozan Mübadelesi Öncesinde Yunanistan’daki Türklerin Durumu”, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi.
Ekler
Ek 1: Karacaova, Vodina, Yenice-i Vardar ve köylerini gösteren tarihî harita.
Ek 2: 1530, 1720, 1831 ve 1894 verilerini karşılaştıran geniş tablo.
Ek 3: BOA belgelerinden tıpkıbasım ve transkripsiyon örnekleri.
---
Bu çalışma, Karacaova bölgesinin tarihsel demografik yapısını arşiv belgeleri ve sözlü tarih kaynakları ışığında ortaya koymaktadır. Bölgenin Türk-Müslüman kimliği, yüzyıllar boyunca korunmuş ve 1923 Lozan Mübadelesi ile Anadolu’ya taşınarak yaşatılmaya devam etmiştir.
