KARACAOVA’DA KİLİSE VE MEKTEPLER
Osmanlı Devlet Arşivleri Belgelerine Göre Hristiyan ve Karma Köylerde Dini ve Eğitim Yapıları
Hazırlayan: Bağımsız Araştırmacı-Yazar Hüsnü Yazıcı
Osmanlı Devlet Arşivleri'nde bulunan belgeler, Selanik Vilayeti'ne bağlı Karacaabad Kazası ve kazaya bağlı köylerde, XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında Rum ve Bulgar cemaatlerinin kilise ve mekteplerine ilişkin çok sayıda resmi işlem yapıldığını göstermektedir.
Belgelerde kilise ve mekteplerin inşası, yeniden yapılması, genişletilmesi, ruhsatlandırılması, kapatılması ve eğitim faaliyetlerinin denetlenmesi gibi konular ayrıntılı biçimde yer almaktadır.
Aşağıdaki liste, tespit edilen arşiv belgelerinin kronolojik olarak düzenlenmiş halidir.
İslatina ve Tırhala'nın Tekeli köyleri – Kilise inşası
Miladî tarih: 1873/1874
Hicrî tarih: 1 Zilhicce 1280
Kurum: İ..HR..
Yer bilgisi: 207 - 11911
Belge görüntüsü: 18
Belge özeti:
Yenice-i Karacaabad'ın İslatina ve Tırhala'nın Tekeli karyelerinde, Rum milletine ait kiliselerin inşasıyla ilgili işlemler.
Bu kayıt, Karacaabad çevresindeki Rum cemaatlerinin ibadet yapılarının XIX. yüzyılın ikinci yarısında resmi makamların bilgisi ve işlemleri içerisinde bulunduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Kostoryani Köyü – Rum kilisesi ve mektebi
Miladî tarih: 1906
Hicrî tarih: 22 Zilkade 1324
Kurum: TFR.I..KNS.
Yer bilgisi: 8 - 798
Belge görüntüsü: 2
Belge özeti:
Karacaabad'a bağlı Kostoryani köyü halkının Bulgar komitelerinin baskısıyla Eksarhhaneye bağlanmaları üzerine, köyde bulunan Rum kilisesi ve mektebinin kapatıldığı hakkında Florina Rum Metropolitliği'nin yazısı.
Bu belge, Karacaova'daki dini ve eğitim kurumlarının yalnızca ibadet ve öğretim meselesi olmadığını; Rum Patrikhanesi ile Bulgar Eksarhlığı arasındaki cemaat ve kilise bağlılığı mücadelesinin köylere de yansıdığını göstermektedir.
Terepete Köyü – Bulgar mektebi
Miladî tarih: 1909
Hicrî tarih: 20 Receb 1329
Kurum: İ..MF..
Yer bilgisi: 18 - 18
Belge görüntüsü: 8
Belge özeti:
Karacaabad kazasına bağlı Terepete karyesinde yanan Bulgar mektebinin, kilise havalisinde yeniden inşa edilmesine ruhsat verilmesi.
Burada okulun yangın sonrasında yeniden yapılması ve bunun için resmi izin alınması söz konusudur.
Rodive-i Zir Köyü – Kilise
Miladî tarih: 1909
Hicrî tarih: 3 Şaban 1329
Kurum: ŞD.
Yer bilgisi: 79 - 43
Belge görüntüsü: 4
Belge özeti:
Karacaabad kasabasına bağlı Rodive-i Zir karyesinde inşa ettirilecek kilise hakkındaki evrakın gönderildiğine dair tezkire.
Bu kayıt, köyde yeni bir kilise inşası için resmi yazışma yürütüldüğünü göstermektedir.
Pazar Köyü – Bulgar mektebi
Miladî tarih: 1909
Hicrî tarih: 20 Şaban 1329
Kurum: İ..MF..
Yer bilgisi: 18 - 20
Belge görüntüsü: 8
Belge özeti:
Karacaabad kazası Pazar karyesinde, kilise avlusunda bulunan eski mektep arsası üzerine Bulgar mektebi inşa edilmesine ruhsat verilmesi.
Bu kayıt, kilise ile okulun aynı cemaatin sosyal ve dini merkezinde birlikte bulunduğunu göstermesi açısından dikkat çekicidir.
Sebıska Köyü – Bulgar mektebi
Miladî tarih: 1906
Hicrî tarih: 11 Şevval 1324
Kurum: TFR.I..SL..
Yer bilgisi: 127 - 12613
Belge görüntüsü: 7
Belge özeti:
Bir müddet tatil edilen Sebıska Bulgar Mektebi'nin yeniden eğitime başlamasına izin verilmesi gerektiğine dair Karacaabad Kaymakamlığı'na gönderilen yazı.
Belge, okulun bir süre eğitim dışı kaldığını ve yeniden faaliyete geçirilmesi için resmi makamların devreye girdiğini göstermektedir.
Kostoryani Köyü – Kilise ve mektebin kapatılması
Miladî tarih: 1906
Hicrî tarih: 22 Zilkade 1324
Kurum: TFR.I..KNS.
Yer bilgisi: 8 - 798
Belge görüntüsü: 2
Belge özeti:
Karacaabad'a bağlı Kostoryani köyü ahalisinin, Bulgar komitelerinin baskısıyla Eksarhhaneye bağlanmaları sonucunda köydeki Rum kilisesi ve mektebinin kapatılması hakkında Florina Rum Metropolitliği'nin yazısı.
Bu kayıt yukarıdaki Kostoryani belgesinin aynı konudaki mükerrer kaydıdır. Araştırmada tek olay olarak değerlendirilmesi gerekir.
Rodive-i Zir ve Bala Köyleri – Bulgar mektepleri
Miladî tarih: 1910
Hicrî tarih: 19 Rebîülevvel 1326
Kurum: MF.MKT.
Yer bilgisi: 1048 - 50
Belge görüntüsü: 4
Belge özeti:
Selanik Vilayeti Karacaabad kazasına bağlı Rodive-i Zir ve Bala karyelerindeki ruhsatsız Bulgar mekteplerinin ruhsata bağlanması gerektiği.
Bu belge, Bulgar cemaatine ait bazı okulların mevcut olmakla birlikte resmi ruhsat bakımından eksikliklerinin bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Yahova Köyü – Rum mektebi
Miladî tarih: 1911
Hicrî tarih: 24 Ramazan 1327
Kurum: ŞD.
Yer bilgisi: 2066 - 11
Belge görüntüsü: 2
Belge özeti:
Karacaabad kazası çevresindeki Yahova Rum Cemaati'ne mahsus yeni bir mektep inşa edilmesi için gerekli ruhsatın verilmesi hakkında yazışma.
Aynı kayıt farklı arşiv tasnifinde de bulunmaktadır.
Yahova Köyü – Rum mektebi inşası
Miladî tarih: 1910/1911
Hicrî tarih: 26 Cemaziyelevvel 1328
Kurum: İ..MF..
Yer bilgisi: 16 - 9
Belge görüntüsü: 9
Belge özeti:
Karacaabad kazası Yahova karyesine Rum mektebi inşası.
Bu kayıt, Yahova'daki Rum cemaatinin eğitim kurumu oluşturduğunu açıkça göstermektedir.
Peryovişte Köyü – Rum mektebi
Miladî tarih: 1910
Hicrî tarih: 6 Şaban 1329
Kurum: İ..MF..
Yer bilgisi: 18 - 19
Belge görüntüsü: 8
Belge özeti:
Karacaabad kazasına bağlı Peryovişte karyesinde ruhsatsız olarak inşa edilmiş kâgir Rum mektebine ruhsat verilmesi ve ayrıca bir oda yapılmasına izin verilmesi.
Bu kayıt, bazı eğitim yapılarının önce inşa edildiğini, ardından resmi ruhsat işlemlerinin tamamlandığını göstermektedir.
Pojar Köyü – Bulgar mektebi
Miladî tarih: 1910
Hicrî tarih: 12 Şaban 1329
Kurum: ŞD.
Yer bilgisi: 2070 - 55
Belge görüntüsü: 40
Belge özeti:
Karacaabad'a tabi Pojar karyesinde Bulgar cemaati çocukları için mektep inşa edilmesine ruhsat verilmesi.
Bu belge, Bulgar cemaatinin çocuklarına yönelik müstakil bir eğitim kurumunun oluşturulması için resmi izin verildiğini göstermektedir.
Rum mektebi – İki ahşap oda ilavesi
Miladî tarih: 1910
Hicrî tarih: 20 Şaban 1329
Kurum: BEO
Yer bilgisi: 3929 - 294618
Belge görüntüsü: 2
Belge özeti:
Mevcut Rum mektebinin resmi ruhsata bağlanması ve ayrıca iki ahşap oda yapılmasına ruhsat verilmesi.
Belge özetinde köy adı bu aktarımda belirtilmediği için, köy adı konusunda ayrıca belge görüntüsünün incelenmesi gerekir.
Gabriste Köyü – Rum İbtidai Mektebi
Miladî tarih: 1912
Hicrî tarih: 17 Cemaziyelevvel 1330
Kurum: ŞD.
Yer bilgisi: 2073 - 43
Belge görüntüsü: 18
Belge özeti:
Karacaabad kazasına bağlı Gabriste karyesindeki Rum İbtidai Mektebi'nin genişletilerek inşa edilmesi.
Bu kayıt, XX. yüzyılın başında köyde Rum cemaatine ait bir ilkokul bulunduğunu ve okulun kapasitesinin artırılması için inşaat yapıldığını göstermektedir.
KARACAOVA'DA TESPİT EDİLEN KÖYLER
Bu belgeler üzerinden şu köy ve yerleşim adları doğrudan tespit edilmektedir:
Köy / Yerleşim
Cemaat
Yapı / Konu
Miladî tarih
İslatina
Rum
Kilise
1873/74
Tekeli
Rum
Kilise
1873/74
Kostoryani
Rum
Kilise + mektep
1906
Terepete
Bulgar
Mektep
1909
Rodive-i Zir
Bulgar / cemaat
Kilise + mektep
1909–1910
Pazar
Bulgar
Mektep
1909
Sebıska
Bulgar
Mektep
1906
Bala
Bulgar
Mektep
1910
Yahova
Rum
Mektep
1910–1911
Peryovişte
Rum
Mektep
1910
Pojar
Bulgar
Mektep
1910
Gabriste
Rum
İbtidai mektep
1912
Bu belgelerin ortaya koyduğu tablo
Karacaabad/Karacaova sahasında Rum ve Bulgar cemaatlerinin ayrı ayrı eğitim ve ibadet kurumları oluşturduğu görülmektedir. Belgelerde yalnızca yeni bina yapımı değil; ruhsat, yeniden inşa, genişletme, yangın sonrası yeniden yapım, eğitim faaliyetinin yeniden başlatılması ve ruhsatsız yapıların resmileştirilmesi gibi çok farklı idari işlemler bulunmaktadır.
Özellikle Kostoryani olayı, dönemin Rum-Ortodoks Patrikhanesi ile Bulgar Eksarhlığı arasındaki cemaat bağlılığı mücadelesinin Karacaova köylerindeki kilise ve mekteplere doğrudan yansıdığını göstermektedir.
Ayrıca Rodive-i Zir, Bala, Yahova, Peryovişte, Pojar, Pazar, Terepete ve Gabriste gibi köylerin ayrı ayrı belgelerde geçmesi, Karacaova'nın eğitim ve dini hayatının köy bazında araştırılmasına imkân vermektedir.
@
